دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 1 2026 03 02 Hierarchical Pluralism in Shams Tabrizi’s Maqalat کثرت گرایی ذومراتبی در مقالات شمس تبریزی 17 30 105699 10.22059/jpht.2026.400870.1006142 FA محمدرضا مهدوی کرنق گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین، قزوین، ایران محمد جواد شمس گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین، قزوین، ایران Journal Article 2025 11 04 This study presents a descriptive-analytical examination of the concept of pluralism concerning religious truth and salvation as articulated in Shams Tabrizi’s <em>Maqalat</em>. We argue that Shams’ perspective, shared by many Muslim mystics, embodies a hierarchical pluralism, wherein exclusivist and inclusivist tendencies operate <em>alongside</em> pluralism, rather than in contradiction to it. Contrary to the common contemporary theological interpretation—often aligned with John Hick’s model suggesting the equal intrinsic value of all religions in approaching Ultimate Reality—Shams’ <em>Maqalat</em> presents a layered ontology of truth. In this view, truths are inherently hierarchical; their intensity and proximity to the Source of Creative Light vary across different spiritual paths. Employing analytical methodology based exclusively on Shams Tabrizi’s expressions in the <em>Maqalat</em>, this research demonstrates that in his framework, the approaches of religions toward Ultimate Reality cannot be presumed to hold equal standing. Consequently, Shams’ hierarchical pluralism represents a distinct conceptual departure from the relativistic framework proposed by John Hick. در مقالات شمس تبریزی، به نوعی هم با اندیشۀ انحصارگرایی در حوزۀ حقانیّت و نجات روبرو می شویم، و هم با دیدگاه شمول‌گرایی و بیش از همه با نظریۀ کثرت‌گرایی؛ و نکتۀ قابل تامّل آن که انحصار‌گرایی و شمول‌گرایی در طول نظریۀ کثرت‌گرایی‌اند؛ نه در عرض و در تقابل با آن؛ از این رو، در کنار دعاوی سه گانۀ متعارض ادیان، دیدگاه شمس تبریزی، و البته نظرگاه بیشتر عارفان مسلمان، را می توان کثرت‌گرایی ذومراتبی دانست. از منظر شمس تبریزی در سیر به سوی کمال، هم مراتب متعدد و حتّی بی شمار است؛ و هم انسان‌ها دارای مراتب و ظرفیت‌های مختلف‌اند .لذا برخلاف تلقی رایج در الهیات معاصر که با دیدگاه جان هیک پیوند می‌خورد، و بر این اساس، تمام ادیان در مواجهه با حقیقت‌غایی از ارزش و حقانیت یکسانی برخوردار اند، در مقالات شمس تبریزی با خوانشی کثرت‌گرایانه که ذومراتبی است مواجه می‌شویم. در این نگاه حقایق ذومراتبی و لایه به لایه هستند که شدت و ضعف نزدیکی آنها به منبع انوار آفرینش با هم متفاوت است. این پژوهش با روش تحلیلی و با بهره گرفتن از آراء شمس تبریزی در <em>مقالات</em>، نگاه کثرت‌گرایانه ایشان را در باب حقانیت ادیان واکاوی می‌کند و نشان می‌دهد که در نگاه کثرت‌گرایی‌ ذومراتبی شمس، رهیافت‌های ادیان در مواجهه با حقیقت‌غایی، هرگز در یک نسبت مساوی قابل تصور نیست و با منظر جان هیک تفاوت  ماهوی دارد. https://jpht.ut.ac.ir/article_105699_16d97498cb749891c0df1470c1d34ffb.pdf