دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 1 2026 03 02 A Comparative Study of the Principle of Causality in Multiple Universes Theories and Contemporary Islamic Philosophy: Focusing on Ayatollah Misbah Yazidi’s Exposition مطالعه تطبیقی اصل علیت در نظریه‌ جهان‌های چندگانه و فلسفه اسلامی معاصر با تکیه بر تقریر آیت‌الله مصباح یزدی 45 59 105845 10.22059/jpht.2026.406002.1006160 FA زهرا حبیبیان حوزة علمیة جامعه الزهرا، قم، ایران مهدی صفائی اصل گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران Journal Article 2025 11 11 This study investigates the principle of causality as a fundamental concept in epistemology and ontology, which faces significant challenges within multiverse theories—including possible, impossible, and parallel worlds—where causality is often reduced to mere physical or mathematical relations. While previous research has predominantly focused on Western models, this paper conducts a comparative analysis with Islamic philosophy, particularly drawing upon Ayatollah Misbah Yazdi's interpretation. His framework emphasizes presential knowledge (<em>al-'ilm al-huduri</em>), existential dependence, and a vertical causal hierarchy, addressing metaphysical shortcomings in multiverse models and reaffirming the universality of causality. By bridging Western and Islamic philosophical systems, this study aims to resolve contemporary challenges through an analytical approach. اصل علیت، همچون اصل امتناع تناقض، از ارکان بنیادین معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی است که نقض یا انکار آن‌ها، به‌ویژه در نظریه‌های چندجهانی، چالش‌هایی جدّی در فهم فلسفی ایجاد کرده است. این جستار با رویکردی تحلیلی‌ـ توصیفی و تطبیقی جایگاه اصل علیت را در دو منظومة فکری بررسی می‌کند: نخست، نظریه‌های چندجهانی در قالب جهان‌های ممکن و موازی که با تقلیل علیت به روابط فیزیکی یا ساختارهای ریاضی از ابعاد متافیزیکی آن غفلت کرده و گاه کلیت آن را نقض کرده است؛ دوم، خوانش وجودشناختی فلسفة اسلامی با محوریت آرای آیت‌الله مصباح یزدی که با تکیه بر «علم حضوری»، «ربط وجودی علل»، و «سلسلة طولی» کلیت علیت را تثبیت کرده و پاسخگوی چالش‌های نظریات موازی، حبابی، و کوانتومی است. این مقاله با تلفیق تحلیل‌های غربی و اسلامی گامی نو در مطالعات تطبیقی برداشته و به واکاوی کاربردهای اصل علیت در نظریه‌های برجستة چندجهانی پرداخته است. https://jpht.ut.ac.ir/article_105845_556c5b1af19444c3fb96cb3ee7975590.pdf