دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 2 2026 06 21 The Theological Implications of the Eliza Effect پیامدهای الهیاتی اثر الیزا 131 141 105907 10.22059/jpht.2026.406864.1006165 FA سید مهدی بیابانکی گروه معارف اهل البیت (ع)، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 11 25 The “Eliza Effect”—the propensity to attribute consciousness to insentient machines—serves as a critical juncture for theological inquiries into human nature within the technological age. Drawing on Joseph Weizenbaum’s foundational critique alongside contemporary scholarship by Noreen Herzfeld and Anne Foerst, this paper investigates the theological implications of anthropomorphic interaction with conversational AI. It posits that the Eliza Effect signifies an ontological crisis in contemporary self-understanding. The analysis proceeds through three interrelated dimensions: first, anthropomorphism as a creative impulse to replicate the human image; second, the erosion of the boundary between moral judgment and algorithmic calculation, which risks reducing ethics to mere functionality; and third, the manifestation of a latent longing for transcendence, wherein humanity attempts to reconstruct divine presence within the digital realm. Ultimately, this study argues that the Eliza Effect functions as a theological mirror, reflecting the modern condition’s desperate search for meaning, relationality, and the sacred amidst technological mediation. «اثر الیزا» (تمایل انسان به نسبت دادن ویژگی‌های انسانی به ماشین‌های فاقد آگاهی) یکی از رخدادهای بنیادین در تاریخ هوش مصنوعی و نقطه آغازین پرسش‌های الهیاتی و فلسفی درباره ماهیت انسان در عصر فناوری است. این مقاله با تکیه بر آثار کلاسیک جوزف ویزنباوم و تحلیل‌های الهیاتی معاصری چون هرتزفلد و فِرست، به واکاوی پیامدهای الهیاتی اثر الیزا می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، بررسی این است که چگونه مواجهه انسان با ماشین‌های گفت‌وگومحور، بازتابی از بحران معنویت و خودفهمی انسان در جهان تکنولوژیک است. مقاله در سه محور به تحلیل این پدیده می‌پردازد: (1) تمایل انسان به انسان‌انگاری فناوری به‌عنوان نشانه‌ای از میل خلاق انسان برای ساخت موجودی شبیه به خود؛ (2) محو مرز میان قضاوت انسانی و محاسبه ماشینی و پیامدهای اخلاقی آن در فروکاست داوری به کارکرد؛ (3) بازتاب نیاز انسان به معنا، رابطه و حضور خداگونه در آینه مصنوع به‌عنوان تلاشی ناخودآگاه برای بازسازی حضور الهی در جهان دیجیتال. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که اثر الیزا صرفاً پدیده‌ای روان‌شناختی یا زبانی نیست، بلکه آینه‌ای الهیاتی از وضعیت انسان معاصر است؛ آینه‌ای که در آن، میل انسان به معنا، رابطه و حضور، در قالب فناوری بازتاب می‌یابد. نتیجه این پژوهش آن است که اثر الیزا آشکارساز حقیقتی الهیاتی درباره انسان معاصر است: انسان در عصر هوش مصنوعی بیش از پیش در معرض این خطر است که بازتاب را با حضور، شبیه‌سازی را با معنا، و کارکرد را با قضاوت خلط کند. https://jpht.ut.ac.ir/article_105907_5d64e5c5c89fcb27c06c7f2417068144.pdf