دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 3 2026 09 12 The Attribution of Psychic Passions to God in Avicenna: Divine Personhood — Yes or No? بررسیِ انتسابِ اِنفعالاتِ نَفسانی به خدا نزدِ ابنِ‌سینا؛ شخص‌وارگی، آری یا خیر 169 178 108427 10.22059/jpht.2026.414552.1006205 FA محمدمسعود رحمانی گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدة الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0002-2948-2413 امیرعباس علی‌زمانی گروه فلسفة دین، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0001-6752-6718 Journal Article 2026 05 16 The question of divine personhood is one of the central issues in contemporary philosophy of religion and is closely related to the possibility of attributing psychological and affective properties to God. In this context, Avicenna’s theological–metaphysical system, with its emphasis on divine simplicity, the necessity of existence, and the denial of any change or passivity in the essence of the Necessary Existent, provides a particularly significant framework for analyzing this issue. This study focuses on the concept of *psychic passions* within the framework of Avicenna’s philosophical psychology and, by distinguishing between action and passion, examines the possibility or impossibility of attributing affective states to God within his philosophical system. To this end, the paper first explicates the meaning of psychic passion and the factors influencing the human soul; it then analyzes the criteria of divine personhood in contemporary philosophy of religion and compares them with Avicenna’s metaphysical principles. The findings indicate that although Avicenna attributes certain notions—such as love, satisfaction, and pleasure—to God, he strips them of their passional and anthropomorphic meanings and reinterprets them within a metaphysical framework. Consequently, within the Avicennian system, the attribution of psychological predicates does not entail anthropomorphic personhood; rather, it signifies a form of metaphysical individuation that remains compatible with the simplicity and immutability of the Necessary Existent. مسئلة شخص‌وارگیِ خداوند از مباحث محوری در فلسفة دین معاصر است که ارتباط وثیقی با امکان انتسابِ اوصافِ نفسانی و عاطفی به خداوند دارد. در این میان، نظامِ الهیاتیِ ابن‌سینا به دلیل تأکید بر بساطت، وجوبِ وجود، و نفیِ هر گونه تغییر و انفعال از ذاتِ واجب‌الوجود زمینه‌ای ممتاز برای تحلیل این مسئله فراهم می‌آورد. نوشتار حاضر با تمرکز بر مفهوم «انفعالات نفسانی» در چارچوب روان‌شناسی فلسفی ابن‌سینا و با تفکیک میان فعل و انفعال به بررسی امکان یا امتناع انتسابِ حالاتِ عاطفی به خداوند در دستگاه فکری او می‌پردازد. بدین منظور، نخست معنای انفعال نفسانی و عوامل اثرگذار بر نفس انسانی تبیین می‌شود. سپس ملاک‌های شخص‌وارگی در فلسفة دین معاصر تحلیل و با مبانی متافیزیکی ابن‌سینا مقایسه می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد ابن‌سینا، گرچه برخی مفاهیم چون عشق و رضا و لذت را به خداوند نسبت می‌دهد، آن‌ها را از معنای انفعالی و انسان‌وار تهی می‌سازد و در قالبی مابعدالطبیعی بازتعریف می‌کند. ازاین‌رو، در نظام سینوی، انتساب اوصاف نفسانی مستلزم شخص‌وارگیِ انسان‌وار نیست، بلکه صرفاً بر نوعی تشخّص متافیزیکی دلالت دارد که با بساطت و عدمِ تغیّر واجب‌الوجود سازگار است. https://jpht.ut.ac.ir/article_108427_8ae9f2863a37d32bef927f662167154e.pdf