دانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706322420251222A Logical and Comparative Analysis of the Relationship between the "Theory of Evolution" and the "Doctrine of the Creation of Adam and Eve", Based on the Examination of Islamic Texts Indicating the "Creation of the Humanoid before the Creation of Adam"تحلیل منطقی و تطبیقی رابطة میان «نظریة تکامل» و «آموزة آفرینش حضرت آدم و حوا(ع)» با تکیه بر بررسی متون اسلامی دالّ بر «خلقت نسناس پیش از آفرینش آدم(ع)»26327410446610.22059/jpht.2025.393088.1006116FAعلیرضانوروزیگرایش مبانی نظری اسلام، دانشکدة معارف و اندیشة اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایرانمحمدرضاناصرلوئیحوزة علمیة امام صادق(ع)، قزوین، ایرانعلیعسگری یزدیگروه مبانی نظری اسلام، دانشکدة معارف و اندیشة اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایرانJournal Article20250601One of the enduring questions in contemporary discourse on science and religion concerns the relationship between Darwinian evolution and the doctrine of Adam and Eve’s creation in monotheistic traditions. According to evolutionary theory, humans emerged through the gradual development of simpler organisms and share a common ancestor with primates. In contrast, monotheistic religions affirm that humankind descends from Adam and Eve, who were directly created by God from dust. This study employs a conceptual, propositional, and systemic analytic approach to explore the possible compatibility between the Qur’anic narrative of Adam and Eve’s creation and the modern theory of evolution—without presuming the truth or falsity of either framework. It first outlines the logical and philosophical foundations necessary for comparing divine creation with scientific explanation. The argument advanced is that, should evolution be empirically verified, a gradual divine process guided by an intelligent Creator would not contradict the instantaneous creation described in Islamic texts. Subsequently, through analytical examination of relevant Qur’anic verses and narrations, the paper elucidates the conceptual space for reconciling the evolutionary account with the theological doctrine of creation.یکی از چالشهایی که در حوزة ارتباط علم و دین در دنیای معاصر مطرح شده نسبت میان تکامل داروینی و آموزة خلقت حضرت آدم و حوا<sup>(ع)</sup> در ادیان توحیدی است؛ با این توضیح که طبق نظریة فرگشت انسانها حاصل تکامل موجودات سادهتری هستند، به طوری که موجود خاصی به عنوان جدّ مشترک انسان و میمون در نظر گرفته میشود. در نتیجه انسان از نسل موجودات سادهتر است. درحالیکه در ادیان توحیدی انسان امروزی از نسل آدم و حوا<sup>(ع)</sup> است که خداوند آن دو را از خاک آفریده است. ازاینرو تحقیق حاضر با روش تحلیل مفهومی، گزارهای، و سیستمی و با قطع نظر از صحت یا بطلان فرضیة تکامل درصدد پاسخ به این سؤال است که میان خلقت حضرت آدم و حوا<sup>(ع)</sup> که متون دین اسلام مطرح میکنند با آنچه امروزه نظریة فرگشت نامیده میشود چه ارتباطی از حیث سازواری یا عدم سازواری وجود دارد؟ این نوشتار ابتدا، ضمن بیان مقتضای منطقی و فلسفی بحث، توضیح میدهد خلقت تدریجی الهی (در صورت اثبات نظریة تکامل و پس از اثبات لزوم وجود خالقی حکیم و علیم در ورای آن) ناسازگاری و تعارضی با خلقت دفعی الهی (یعنی خلقت حضرت آدم و حوا) ندارد. و در گام بعد، ضمن بررسی تحلیلی آیات و روایات اسلامی به توضیح مصداقیِ «قابلیت و امکان جمع میان تکامل و خلقت» میپردازد.https://jpht.ut.ac.ir/article_104466_22e17f134b14ec366ddf91f6648852c0.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706322420251222Review and Critique of George Santayana's View on the Nature and Function of Religionبررسی و نقد دیدگاه جرج سانتایانا در باب چیستی و کارکرد دین27528610454110.22059/jpht.2025.397430.1006129FAرحیمامراییگروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایراناکبرامیریگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده ادبیات، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایرانJournal Article20250908This study undertakes a critical examination of George Santayana’s conceptualization of religion, which frames it as a cultural and symbolic phenomenon primarily driven by aesthetic and psychological imperatives, analyzed via his doctrine of “Poetic Realism.” The primary objective is to evaluate the sufficiency of Santayana’s reductionist framework in accounting for the full spectrum of religion’s epistemic, metaphysical, and ethical dimensions. Employing a philosophical-analytical methodology, the research scrutinizes Santayana’s corpus and relevant secondary sources to determine the impact of reducing religious structures to mere myths and symbols on understanding their <em>sui generis</em> functions (rational, moral, and spiritual). The analysis demonstrates that while Santayana’s approach effectively elucidates the psychological consolation and aesthetic valence of religious experience, it systematically discounts religion’s inherent capacity for truth-seeking (<em>alētheia</em>), normative moral guidance, and genuine spiritual transcendence. Consequently, the study concludes that an adequate comprehension of religious life necessitates an integrative approach. Such an approach must incorporate the cultural, historical, epistemic, and ethical dimensions <em>alongside</em> the acknowledged aesthetic and psychological considerations to capture the full <em>richness and significance</em> of religious phenomena.جرج سانتایانا، فیلسوف و نظریهپرداز غربی، دین را پدیدهای فرهنگی و نمادین میداند که عمدتاً تابع زیباییشناسی و روانشناسی است و آن را با رویکرد «واقعگرایی شاعرانه» تحلیل میکند. این رویکرد دین را مجموعهای از نمادها و اسطورههایی میبیند که معنا و آرامش روانی انسان را فراهم میکند و کمتر به جنبههای معرفتی، متافیزیکی، و تاریخی آن توجه دارد. نقدهای مطرحشده نشان میدهد این نگرش توانایی کافی برای درک تنوع و پیچیدگیهای معرفتشناختی و هستیشناختی دین را ندارد و فهمی ناقص از ماهیت دین ارائه میدهد. همچنین، تقلیل دین به نماد و اسطوره موجب نادیده گرفتن ابعاد معرفتی و حقیقتجویانة آن میشود. زیرا دین حامل ادعاهای عقلانی و تجربیاتی معنوی است که فراتر از صرف نمادند. افزون بر این، تمرکز سانتایانا بر جنبههای روانشناختی و زیباییشناسانه دین نقش بنیادین دین در ایجاد معنا، هدایت اخلاقی، و تعالی معنوی انسان را نادیده میگیرد. بنابراین، برای فهمی جامع و دقیق از دین و معنای زندگی ضروری است از تحلیل یکسویة سانتایانا فراتر برویم و تحلیلهای فرهنگی، تاریخی، معرفتی، و اخلاقی دین را همه با هم و در تعامل با یکدیگر در نظر بگیریم.https://jpht.ut.ac.ir/article_104541_730b64f2395255c9cf859f3c85bbf799.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706322420251222A Critical Analysis of Graham Oppy's Naturalistic Foundations in the Rejection of Teleological Argumentsتحلیل انتقادی مبانی طبیعتگرایانة گراهام آپی در رد براهین غایتشناختی28729710484310.22059/jpht.2025.401666.1006144FAسید محسنهاشمیگروه فلسفة دین، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران0009-0000-6572-1771محمدمحمدرضاییگروه فلسفة دین، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایرانJournal Article20250901This article offers a critical analysis of Graham Oppy's naturalistic foundations in his rejection of teleological arguments (arguments from order and design). Leaning on the philosophical framework of naturalism, Oppy contends that the existence of order and complexity in the universe doesn't necessitate a supernatural explanation from an intelligent being (God). He posits that all worldly phenomena can be fully explained by natural processes and physical laws. This study aims to go beyond merely restating Oppy's arguments, but to critically evaluate his metaphysical assumptions. This paper demonstrates that Oppy's naturalism is not an evidence-based conclusion but a prior philosophical assumption. By denying the possibility of supernatural phenomena from the outset, his critique of teleological arguments becomes a case of begging the question. Ultimately, this research concludes that Oppy's refutation of teleological arguments heavily depends on his philosophical presuppositions, with its success contingent on the acceptance of naturalism as the only valid worldview.این مقاله به تحلیل انتقادی مبانی طبیعتگرایانة گراهام آپی، فیلسوف معاصر، در رد براهین غایتشناختی (براهین نظم و طراحی) میپردازد. آپی با تکیه بر چارچوب فلسفی طبیعتگرایی استدلال میکند که وجود نظم و پیچیدگی در جهان نیازی به تبیین با یک موجود هوشمند ماوراءطبیعی (خدا) ندارد. او معتقد است پدیدههای جهان میتوانند به طور کامل با قوانین فیزیکی و فرایندهای طبیعی توضیح داده شوند. هدف این پژوهش، فراتر از صرفاً بازگویی استدلالهای آپی، نقد مبانی متافیزیکی این رویکرد است. مقالة حاضر نشان میدهد که طبیعتگرایی آپی به جای آنکه یک نتیجهگیری مبتنی بر شواهد باشد، خود یک فرض فلسفی پیشینی است که با نفی امکان وجود پدیدههای غیر طبیعی به مصادرة به مطلوب در نقد براهین غایتشناختی میانجامد. در نهایت، این پژوهش نتیجه میگیرد که نقد آپی به براهین غایتشناختی قویاً به فرضیات فلسفی او وابسته است و موفقیت آن به پذیرش طبیعتگرایی به عنوان تنها جهانبینی ممکن منوط است.https://jpht.ut.ac.ir/article_104843_d8866110ac60201a18f8df4be2e7aee1.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706322420251222The Soul and Its Relationship to the Body in the Four Levels (With Emphasis on the View of Abu Ali Miskawayh)نفس و رابطة آن با بدن در مقام های چهارگانه (با تأکید بر اندیشههای ابوعلی مسکویه)29931410486610.22059/jpht.2025.385591.1006085FAابراهیمنوئیگروه معارف اسلامی، دانشکدة الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانفاطمهحسینی نیافردگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدة الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانJournal Article20241126Man has a body and a soul. The perfections that man attains depend on the relationship between the two. This relationship can be examined in different stages from the soul's perspective، At the time of the creation of the soul, during life, at the time of death and after that. The present article aims to answer the question of the nature of the soul, its characteristics, and its relationship with the body in the above four stages, by focusing on the thoughts of Abu Ali Miskawayh and using a descriptive-analytical method. The achievement of this article is that the soul has an inherently abstract substance that is different from the body, and it is completely different from it in its essence, properties, actions, and effects. In the first stage, the soul arises at a later stage than the body. Of course, this lateness does not mean that the soul enters the body; rather, the soul arises when the body reaches a level of moderation in temperament where the effect of abstract planning appears in it. In the second stage, the body plays a merely instrumental role in fulfilling the will of the soul, and life is inherently for the soul and is consequently attributed to the body. At the time of death, the soul no longer controls the body and does not use it as a tool to achieve its goals. Essentially, the body is a body in order to be controlled by the soul, and the soul is a soul in order to control the body. Considering that at death this characteristic of the soul and body is destroyed, after death the body becomes a body that decays because it is not under the control of the soul. The characteristic of the soul, which was merely the control of the body, also disappears with the decay of the body, and the soul remains without this characteristicانسان دارای دو ساحت بدن و نفس است. کمالاتی که انسان کسب میکند وابسته به رابطة میان این دو است. این رابطه را از جانب نفس میتوان در مراحل مختلفی بررسی کرد؛ هنگام حدوث نفس، در زمان حیات، موقع مرگ، و پس از آن. مقالة حاضر بنا دارد با تمرکز بر اندیشههای ابوعلی مسکویه و با روش توصیفیـ تحلیلی به پرسش از نفس و ویژگیهای آن و رابطهای که در مراحل چهارگانة فوق با بدن دارد پاسخ دهد. دستاورد این نوشتار هم آن است که نفس ذاتاً جوهری مجرد و مفارق با بدن است و با آن مباینت کامل در ذات، خواص، افعال، و آثار دارد. نفس در مرحلة نخست در رتبهای متأخر از حدوث بدن حادث میشود. البته این تأخر به معنای آن نیست که نفس در بدن منطبع است؛ بلکه وقتی بدن به مرتبهای از اعتدال مزاج رسید که اثر تدبیر مجرد در آن ظهور یابد نفس حادث میشود. بدن در مرحلة حیات صرفاً نقشی ابزاری برای تحقق ارادة نفس دارد و حیات ذاتاً برای نفس است و بهتبع به بدن نسبت داده میشود. هنگام مرگ، نفس دیگر بدن را تدبیر نمیکند و از آن به عنوان ابزار برای تحقق مقاصدش استفاده نمیکند و اساساً بدن بودن بدن به آن است که تحت تدبیر نفس قرار بگیرد و نفس بودن نفس هم به آن است که بدن را تدبیر کند. با التفات به اینکه هنگام مرگ این ویژگی نفس و بدن از بین میروند، بعد از مرگ، بدن به جسمی تبدیل میشود که به واسطة آنکه تحت تدبیر نفسی قرار ندارد به زوال میرود. حیثیتی از نفس هم که صرفاً تدبیر بدن بود با زوال بدن از بین میرود و حیث لنفسهای نفس باقی میماند.https://jpht.ut.ac.ir/article_104866_ef4e80c0dfd77ae476f0d26d19aee080.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706322420251222Is Religion a Mental Virus?! A Critical Look at Richard Dawkins’ Cultural-Religious Memeticsآیا دین ویروس ذهنی است؟! نگاهی انتقادی به ممتیک فرهنگی ـ دینی ریچارد داوکینز31532710486910.22059/jpht.2025.394680.1006124FAحمیدرضاشاکرینگروه منطق فهم دین، پژوهشکدة حکمت و دینپژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی، قم، ایرانJournal Article20250504Why and how religion emerged and persisted, its inclusiveness and comprehensiveness, the depth of its attraction and influence, and its remarkable effects on human life are among the most important contemporary theological issues. A number of recent natural explanations in this field are those based on Darwin's evolutionary theory. In this type of theorizing, Richard Dawkins' memetic and mental virus theory is the most controversial view, which not only promotes naturalism and religious unreality, but also strongly criticizes religion and incites a sense of disgust and hatred for it. Given the importance of this issue and its role in the most basic cognitive, emotional, and behavioral foundations of humankind, the present article aims to examine and evaluate the aforementioned view. The research method will be in terms of library collection and in terms of rational-analytical judgment. The conclusion of the research is that Dawkins's views and his way of expressing in this regard are mixed with various errors and fallacies, which may have no support from science or other epistemological channels or human logic.چرایی و چگونگی پیدایش و مانایی دین، شمول و فراگیری، عمق جاذبه و نفوذ و تأثیرات شگرف آن در زندگی بشر از مهمترین مسائل دینشناختی معاصر است. شماری از تبیینهای طبیعی نوظهور در این عرصه تبیینهای مبتنی بر نگرة تکاملی داروین است. در این دست نظریهپردازیها، نگرة ممتیک و ویروس ذهنی ریچارد داوکینز جنجالیترین دیدگاهی است که نهتنها مروج طبیعتگرایی و ناواقعگرایی دینی، که بهقوت رماننده از دین و برانگیزانندة حس انزجار و تنفر از آن است. با توجه به اهمیت این مسئله و نقش آن در اساسیترین ارکان و بنیادهای شناختی و عاطفی و رفتاری انسان، مقالة حاضر بر آن است تا دیدگاه یادشده را بررسی کند و در معرض سنجش قرار دهد. روش تحقیق به لحاظ مقام گردآوری اطلاعات کتابخانهای و در مقام داوری عقلیـ تحلیلی است. ماحصل تحقیق اجمالاً این است که دیدگاه داوکینز و شیوة بیان وی در این زمینه آمیخته به انواع خطاها و مغالطات است و از هیچ حمایتی توسط علم و دیگر مجاری معرفتی و منطق بشری برخوردار نیست.https://jpht.ut.ac.ir/article_104869_4f6d1e29306bbbcebda46a453cd2fdb9.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706322420251222The Mechanism of Revelation from The Perspective of Mulla Sadra and Ibn Arabiمکانیسم نزول وحی از منظر ملاصدرا و ابنعربی32934410492110.22059/jpht.2025.403155.1006147FAمرضیهعبدلی مسینانگروه معارف، دانشکدة پزشکی، دانشگاه تهران، تهران، ایرانسیده کبریحنیفهزادهدانشآموختة سطح سه، رشتة کلام اسلامیJournal Article20251001Revelation, posited as the pinnacle of divine-human communication, remains a central theme in Islamic philosophy and mysticism. This analytical-comparative study contrasts the theories of Mulla Sadra and Ibn Arabi regarding the mechanism and quality of revelation, noting their distinct epistemological and ontological underpinnings. Mulla Sadra frames revelation through the lens of essential movement and the hierarchy of intellects. He posits it as a transitive process where divine knowledge moves from the Active Intellect to the prophet’s imaginative faculty, manifesting as sensible forms and language. Conversely, Ibn Arabi situates revelation within his theory of Manifestation (<em>Tajallī</em>) and the seven subtle centers of existence. Here, the Muhammadan Truth serves as the primary conduit for transmitting revelation to prophets. A comparative assessment reveals shared emphasis on the multi-staged nature of reception, the centrality of imagination, and the privileged status of the prophetic soul. The fundamental divergence lies in methodology: Sadra provides a philosophical and rational account, whereas Ibn Arabi offers a mystical and intuitive exposition. This juxtaposition yields a more holistic comprehension of revelation within the Islamic intellectual tradition.وحی، به عنوان عالیترین مرتبة ارتباط انسان با خداوند، همواره کانون توجه فیلسوفان و عارفان مسلمان بوده است. ملاصدرا و ابنعربی هر یک با مبانی معرفتشناختی، انسانشناختی، و هستیشناختی خاص خود تبیینهای متمایزی از کیفیت و مکانیسم نزول وحی ارائه دادهاند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلیـ تطبیقی به بررسی دیدگاه این دو اندیشمند میپردازد. بر اساس یافتههای تحقیق، ملاصدرا نزول وحی را در پرتو نظریة حرکت جوهری و مراتب عقل تحلیل میکند و آن را فرایندی میداند که طی آن معارف الهی از عقل فعال به قوة متخیلة نبی منتقل میشود و در قالب الفاظ و صور محسوس ظهور مییابد. در مقابل، ابنعربی نزول وحی را در چارچوب نظریة تجلی و بر مبنای مراتب وجود و لطایف سبعه تبیین میکند؛ بدین معنا که حقیقت محمدیه به عنوان نخستین مظهر الهی واسطة اصلی در دریافت و انتقال وحی به پیامبران است. مقایسة تطبیقی نشان میدهد که هر دو دیدگاه بر چندمرحلهای بودن نزول وحی، نقش محوری قوة خیال، و جایگاه ممتاز نفس نبی تأکید دارند؛ با این تفاوت که ملاصدرا تحلیلی فلسفی و عقلمحور و ابنعربی تحلیلی عرفانی و شهودمحور از این فرایند ارائه میدهند. بررسی تطبیقی این دو رویکرد تصویری جامعتر از مکانیسم نزول وحی در سنت اسلامی به دست میدهد.https://jpht.ut.ac.ir/article_104921_5610b3d5f154846d32fd1ed4ce54097e.pdf