دانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323120260321Revelatory Rationality and a Noteسرمقاله: عقلانیت وحیانی وذکر یک نکته1610622710.22059/jpht.2026.106227FAJournal Article20260302https://jpht.ut.ac.ir/article_106227_78e63472c3521b99af5d3389c7ce4067.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323120260302Divine Goodness and Human Suffering: A Comparative Study of Philosophical Approaches of Ayatollah Mesbah Yazdi and Plantinga to the Problem of Evilخیر الهی و رنج انسانی: بررسی تطبیقی رویکردهای فلسفی آیتالله مصباح یزدی و پلانتینگا به مسئلة شرّ11510570010.22059/jpht.2026.398533.1006134FAشهاب الدینوحیدی مهرجردیگروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایرانمحبوبهآریاییفرگروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایرانJournal Article20250714This study adopts an analytical–comparative approach to explore the perspectives of Allameh Mesbah and Alvin Plantinga on the problem of evil, particularly its logical dimension. It aims to clarify how Plantinga’s defense of <em>free will</em> may complement Mesbah’s interpretation of <em>divine wisdom</em> and the ontological significance of evil. Plantinga conceives evil as the consequence of human free choices, thereby emphasizing moral responsibility in confronting it. Conversely, Mesbah regards evil as an inherent element of the cosmic order—a necessary means for the realization of goodness and human perfection. The analysis reveals that, despite apparent divergences, their views converge at crucial points and are mutually illuminating. Both philosophers assign a central role to human agency in addressing evil and strive to reconcile its existence with divine attributes. The study argues that a comprehensive understanding of the problem of evil requires integrating Plantinga’s ethical perspective with Mesbah’s metaphysical view of evil within the system of existence. This synthesis not only mitigates superficial contradictions but also contributes to a deeper comprehension of life’s meaning, suffering, and human moral responsibility.این پژوهش با رویکردی تحلیلیـ تطبیقی به بررسی و مقایسه دیدگاههای علامه مصباح و پلانتینگا دربارة مسئلة شرّ، با تمرکز بر بُعد منطقی آن، میپردازد. مسئلة اصلی پژوهش حاضر تبیین امکان همافزایی و تکمیل دیدگاه پلانتینگا در خصوص «آزادی اراده» با برداشت مصباح از «حکمت الهی» و مفهوم «شرّ» است. پلانتینگا با تأکید بر آزادی اراده شرّ را معلول انتخابهای آزادانة انسان میداند و بر مسئولیت اخلاقی وی در قبال آن تأکید میکند. در مقابل، علامه مصباح شرّ را جزء لاینفک نظام هستی و زمینهساز تحقق خیر و کمال انسان تلقی میکند. این پژوهش نشان میدهد، بهرغم تفاوتهای ظاهری، دیدگاههای این دو متفکر در نقاط کلیدی همپوشانی دارند و مکمل یکدیگرند؛ هر دو فیلسوف بر نقش محوری انسان در مواجهه با شرّ تأکید میورزند، همچنین هر دو در پی تبیین سازگاری وجود شرّ با صفات خداوند هستند. در نهایت، این مقاله تبیین میکند که درک جامع مسئلة شرّ مستلزم توجه همزمان به جنبههای فردی و اخلاقی شرّ (مطابق نظر پلانتینگا) و نقش آن در نظام هستی و فرایند کمال انسان (مطابق دیدگاه مصباح) است. این رویکردِ تلفیقی به حل تعارضهای ظاهری کمک میکند و به درک عمیقتر معنای زندگی، رنج، و مسئولیتهای اخلاقی انسان یاری میرساند.https://jpht.ut.ac.ir/article_105700_83c85e46e5bf8d18ac45e3ecbae6c24f.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323120260302Hierarchical Pluralism in Shams Tabrizi’s Maqalatکثرت گرایی ذومراتبی در مقالات شمس تبریزی173010569910.22059/jpht.2026.400870.1006142FAمحمدرضامهدوی کرنقگروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره) قزوین، قزوین، ایرانمحمد جوادشمسگروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره) قزوین، قزوین، ایرانJournal Article20251104This study presents a descriptive-analytical examination of the concept of pluralism concerning religious truth and salvation as articulated in Shams Tabrizi’s <em>Maqalat</em>. We argue that Shams’ perspective, shared by many Muslim mystics, embodies a hierarchical pluralism, wherein exclusivist and inclusivist tendencies operate <em>alongside</em> pluralism, rather than in contradiction to it. Contrary to the common contemporary theological interpretation—often aligned with John Hick’s model suggesting the equal intrinsic value of all religions in approaching Ultimate Reality—Shams’ <em>Maqalat</em> presents a layered ontology of truth. In this view, truths are inherently hierarchical; their intensity and proximity to the Source of Creative Light vary across different spiritual paths. Employing analytical methodology based exclusively on Shams Tabrizi’s expressions in the <em>Maqalat</em>, this research demonstrates that in his framework, the approaches of religions toward Ultimate Reality cannot be presumed to hold equal standing. Consequently, Shams’ hierarchical pluralism represents a distinct conceptual departure from the relativistic framework proposed by John Hick.در مقالات شمس تبریزی، به نوعی هم با اندیشۀ انحصارگرایی در حوزۀ حقانیّت و نجات روبرو می شویم، و هم با دیدگاه شمولگرایی و بیش از همه با نظریۀ کثرتگرایی؛ و نکتۀ قابل تامّل آن که انحصارگرایی و شمولگرایی در طول نظریۀ کثرتگراییاند؛ نه در عرض و در تقابل با آن؛ از این رو، در کنار دعاوی سه گانۀ متعارض ادیان، دیدگاه شمس تبریزی، و البته نظرگاه بیشتر عارفان مسلمان، را می توان کثرتگرایی ذومراتبی دانست. از منظر شمس تبریزی در سیر به سوی کمال، هم مراتب متعدد و حتّی بی شمار است؛ و هم انسانها دارای مراتب و ظرفیتهای مختلفاند .لذا برخلاف تلقی رایج در الهیات معاصر که با دیدگاه جان هیک پیوند میخورد، و بر این اساس، تمام ادیان در مواجهه با حقیقتغایی از ارزش و حقانیت یکسانی برخوردار اند، در مقالات شمس تبریزی با خوانشی کثرتگرایانه که ذومراتبی است مواجه میشویم. در این نگاه حقایق ذومراتبی و لایه به لایه هستند که شدت و ضعف نزدیکی آنها به منبع انوار آفرینش با هم متفاوت است. این پژوهش با روش تحلیلی و با بهره گرفتن از آراء شمس تبریزی در <em>مقالات</em>، نگاه کثرتگرایانه ایشان را در باب حقانیت ادیان واکاوی میکند و نشان میدهد که در نگاه کثرتگرایی ذومراتبی شمس، رهیافتهای ادیان در مواجهه با حقیقتغایی، هرگز در یک نسبت مساوی قابل تصور نیست و با منظر جان هیک تفاوت ماهوی دارد.https://jpht.ut.ac.ir/article_105699_16d97498cb749891c0df1470c1d34ffb.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323120260302The Relationship between Kierkegaard's Existentialis Thoughts and His Voluntarist Attitudeرابطة تفکرات اگزیستانسیالیستی کرکگور و نگرش ارادهگروانة وی314410569810.22059/jpht.2026.403657.1006148FAمحمدحسینمیردریکوندیگروه فلسفة دین، مؤسسة آموزشیـ پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایرانعلیرضاکرمانیگروه عرفان، مؤسسة آموزشیـ پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایرانJournal Article20251019This study explores the reciprocal relationship between Søren Kierkegaard’s anthropological foundations and his will‑centered, faith‑based philosophy. As the founder of Christian existentialism, Kierkegaard portrays the human being as a dual entity—material and spiritual—endowed with genuine individuality, freedom of choice, and no predetermined nature, yet marked by existential contradiction and anxiety. These features constitute the essential groundwork for his voluntaristic conception of faith: a faith in which reason remains confined to the objective domain, while entry into the religious sphere occurs through a “leap” and an act of voluntary commitment. Conversely, several aspects of Kierkegaard’s anthropology are themselves shaped by his faith perspective, including his emphasis on inwardness and self‑reflection, the suspension of morality and reason before divine revelation, and the reinterpretation of fear as a condition for embracing truths that defy rational explanation. The findings indicate that Kierkegaard’s view of humanity and faith are mutually constitutive, forming an interactive and overlapping relationship that underlies the coherence of his existential philosophy. This interdependence transforms his thought into an integrated system in which anthropology and theology continually inform and sustain one another.این پژوهش به بررسی رابطة دوسویه میان مبانی انسانشناختی سورن کرکگور با نگرش ایمانگرایانة ارادهمحور او میپردازد. کرکگور، به عنوان بنیانگذار اگزیستانسیالیسم مسیحی، انسان را موجودی دوبعدی (مادی و روحانی)، صاحب فردیت اصیل، آزاد در انتخاب، فاقد ماهیت پیشینی، و دارای تناقض و هراس وجودی میداند. این ویژگیها بستر لازم برای شکلگیری ایمان ارادهگرایانه را فراهم میسازند؛ ایمانی که در آن عقل به حوزة آفاقی محدود و ورود به سپهر دینی از رهگذر جهش و گزینش ارادی ممکن میشود. در مقابل، برخی مؤلفههای انسانشناسی او نیز تحت تأثیر دیدگاه ایمانیاش شکل گرفتهاند؛ از جمله تأکید بر دروننگری، تعلیق اخلاق و عقل در مواجهه با آموزههای مسیحیت، و تفسیر هراس به عنوان زمینة پذیرش آموزههای غیر قابل درک عقلانی یا تناقضنما. نتیجة تحقیق نشان میدهد میان انسانشناسی و ایمانگرایی کرکگور رابطة تعاملی و همپوشانی برقرار است که ساختار اندیشة او را به صورت یک منظومة پیوسته شکل داده است.https://jpht.ut.ac.ir/article_105698_d112fc62d11d680a19a6588a0196fdea.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323120260302A Comparative Study of the Principle of Causality in Multiple Universes Theories and Contemporary Islamic Philosophy: Focusing on Ayatollah Misbah Yazidi’s Expositionمطالعه تطبیقی اصل علیت در نظریه جهانهای چندگانه و فلسفه اسلامی معاصر با تکیه بر تقریر آیتالله مصباح یزدی455910584510.22059/jpht.2026.406002.1006160FAزهراحبیبیانحوزة علمیة جامعه الزهرا، قم، ایرانمهدیصفائی اصلگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایرانJournal Article20251111This study investigates the principle of causality as a fundamental concept in epistemology and ontology, which faces significant challenges within multiverse theories—including possible, impossible, and parallel worlds—where causality is often reduced to mere physical or mathematical relations. While previous research has predominantly focused on Western models, this paper conducts a comparative analysis with Islamic philosophy, particularly drawing upon Ayatollah Misbah Yazdi's interpretation. His framework emphasizes presential knowledge (<em>al-'ilm al-huduri</em>), existential dependence, and a vertical causal hierarchy, addressing metaphysical shortcomings in multiverse models and reaffirming the universality of causality. By bridging Western and Islamic philosophical systems, this study aims to resolve contemporary challenges through an analytical approach.اصل علیت، همچون اصل امتناع تناقض، از ارکان بنیادین معرفتشناسی و هستیشناسی است که نقض یا انکار آنها، بهویژه در نظریههای چندجهانی، چالشهایی جدّی در فهم فلسفی ایجاد کرده است. این جستار با رویکردی تحلیلیـ توصیفی و تطبیقی جایگاه اصل علیت را در دو منظومة فکری بررسی میکند: نخست، نظریههای چندجهانی در قالب جهانهای ممکن و موازی که با تقلیل علیت به روابط فیزیکی یا ساختارهای ریاضی از ابعاد متافیزیکی آن غفلت کرده و گاه کلیت آن را نقض کرده است؛ دوم، خوانش وجودشناختی فلسفة اسلامی با محوریت آرای آیتالله مصباح یزدی که با تکیه بر «علم حضوری»، «ربط وجودی علل»، و «سلسلة طولی» کلیت علیت را تثبیت کرده و پاسخگوی چالشهای نظریات موازی، حبابی، و کوانتومی است. این مقاله با تلفیق تحلیلهای غربی و اسلامی گامی نو در مطالعات تطبیقی برداشته و به واکاوی کاربردهای اصل علیت در نظریههای برجستة چندجهانی پرداخته است.https://jpht.ut.ac.ir/article_105845_556c5b1af19444c3fb96cb3ee7975590.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323120260302Mystical Experience as a Basis for Philosophical Thought A Comparative Inquiry into Wuhua and the Imaginal Worldsتجربۀ عرفانی به مثابۀ مبنایی برای تفکر فلسفی، پژوهشی تطبیقی دربارۀ ووهوآ و عوالمِ خیال617210570110.22059/jpht.2026.407318.1006169FAسید سعید رضامنتظریگروه فلسفۀ علم و ادیان و عرفان، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایرانمیثاقمحرابیگروه فلسفه علم و ادیان و عرفان، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایرانJournal Article20251201Mystical experience constitutes an intuitive encounter with sacred reality and divine manifestation through which the perceiver apprehends existence as an integrated whole. When purified from egoic and deceptive influences, it functions as a legitimate mode of knowing the truth of being. The concept of <em>wuhua</em> (無化), emerging from the trans‑sensory insight of the Chinese philosopher Zhuangzi, exemplifies such epistemic intuition; he elevated this experience into a philosophical principle explaining the transformation and unity of existence. Likewise, the notion of the <em>imaginal world</em> (<em>ʿālam al‑khayāl</em>), grounded in the mystical experiences of the Muslim thinker Ibn ʿArabī, articulates a layered cosmological structure in which the real and the imaginal interpenetrate. Despite their cultural and historical distance, both thinkers converge on a foundational intuition: that authentic knowledge of being transcends the confines of sensory perception. Adopting a descriptive and comparative approach, this study examines <em>wuhua</em> and the <em>imaginal world</em>, emphasizing their conceptual resonances. It argues that Zhuangzi’s lucid articulation of trans‑empirical insight can deepen the understanding of Islamic mystical ontology and cosmology. Based on extensive textual analysis, the findings reveal substantial philosophical convergences between Daoist and Islamic mystical thought.تجربۀ عرفانی مواجههای شهودی با حقایق قدسی و تجلیّات الهی است که منجر به رؤیت هستی به عنوان یک کل واحد میشود. چنین تجربهای، در صورت مصونیت از القائات شیطانی و نفسانی، میتواند منبعی معتبر برای شناخت حقیقت وجود باشد. مفهوم «ووهوآ» برآمده از تجربۀ فراحسی چوانگتزو، فیلسوف برجستۀ چینی، است. او این تجربه را به اصلی فلسفی برای تبیین حقیقت وجود تبدیل کرده است. از سوی دیگر، مفهوم عوالم خیال نیز محصول تجربۀ عرفانی ابنعربی، عارف مسلمان، است؛ که وی نیز از این تجربه برای تبیین ساختارهای چندلایۀ وجود استفاده کرده است. این دو اندیشمند، بهرغم فاصلههای فرهنگی و تاریخی زیاد، زمینههای فلسفی مشترکی دارند؛ از جمله اینکه هر دو مبنای تفکر خود را بر نوعی ادراک از وجود استوار کردهاند که فراتر از ادراک حسی است. این پژوهش، با رویکردی توصیفی و موضوعمحور، به تبیین دو مفهوم ووهوآ و عوالم خیال و تمرکز بر شباهتهای این دو میپردازد. با توجه به پیچیدگی مباحث عرفان اسلامی در زمینۀ وجود و مراتب آن، سادگی بیان چوانگتزو میتواند به درک بهتر این مفاهیم کمک کند و راهگشایی برای پژوهشگران و علاقهمندان به حوزۀ عرفان باشد. روششناسی پژوهش بر پایۀ منابع کتابخانهای است. یافتهها نشاندهندۀ مشابهتهای فراوان میان این دو سنت فکری است.https://jpht.ut.ac.ir/article_105701_39ec3beae38d4257b1391ad34f139f45.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323120260302The Dialectic of Worship and Certainty in the Qur'an: An Explanation of the Ontological Praxis of Understanding and a Response to the Hermeneutical Circularity Challengeدیالکتیک عبادت و یقین در قرآن: تبیین پراکسیس هستیشناختی فهم و پاسخ به اشکال دور هرمنوتیکی738510590610.22059/jpht.2026.409087.1006178FAرمضانمهدوی آزادبنیگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایرانJournal Article20260105This philosophical-Qur’anic study elucidates the dialectical relationship between worship (<em>ibadah</em>) and certainty (<em>yaqin</em>) within the Qur’an’s epistemological framework. It posits that certainty is not merely theoretical but is actualized through the existential practice (<em>praxis</em>) of worship. Analyzing key verses, the study argues that worship, as an “ontological praxis,” transforms the human mode of being, thereby creating the conditions for attaining certainty. This attained certainty, in turn, enhances the quality of worship, forming a virtuous ascending spiral rather than a vicious circle. Addressing the challenge of committing to worship before certainty, the research distinguishes knowledge levels (from <em>'ilm al-yaqin</em> to <em>haqq al-yaqin</em>) and employs concepts of innate disposition (<em>fitrah</em>) and pre-understanding. This model initiates with basic propositional knowledge and existential motivation, culminating in comprehensive, existential knowledge through practical commitment, offering an authentic framework for understanding the interplay of knowledge and action in religious epistemology.این پژوهش با رویکردی فلسفی-قرآنی، به تبیین رابطه دیالکتیکی عبادت و یقین در منظومه معرفتی قرآن میپردازد. فرضیه اصلی آن است که قرآن، فهم را نه یک امر نظری محض، بلکه معرفتی میداند که در پراکسیس (کنش وجودی) عبادت تحقق مییابد. با تحلیل آیات کلیدی، استدلال میشود که عبادت به مثابه یک «پراکسیس هستیشناختی»، با تغییر «شیوه بودن» انسان، شرط امکان دستیابی به یقین است و یقین حاصل شده، به نوبه خود، کیفیت عبادت را تعمیق میبخشد. چالش محوری این نظریه - که چگونه میتوان پیش از حصول یقین، به عبادت متعهد شد - مورد بررسی قرار گرفته است. در پاسخ به آن، با تفکیک سطوح معرفت (از علم الیقین تا حق الیقین) و با تکیه بر مفاهیم فطرت و پیشفهم، نشان داده شد که این رابطه یک دور باطل نیست، بلکه یک حرکت مارپیچی صعودی است که با حداقلی از معرفت گزارهای و انگیزش وجودی آغاز شده و در سیر التزام عملی، به معرفتی وجودی و تام میرسد. این خوانش، الگویی اصیل برای نسبت سنجی علم و عمل در معرفت شناسی دینی ارائه میدهد.https://jpht.ut.ac.ir/article_105906_68b724f0269ca688067b6b46fa425c41.pdf