دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 2 2026 06 21 Critical Evaluation of Rorty's View on Religion and Religious Institutions بررسی و نقد دیدگاه ریچارد رورتی دربارة دین و نهادهای دینی 87 98 106615 10.22059/jpht.2026.402659.1006146 FA مهدی ذاکری گروه فلسفة غرب، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران 0009-0002-2905-9746 رضا گندمی نصرآبادی گروه فلسفة غرب، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران علی مختاریان دلوئی گروه فلسفة غرب، دانشکدة الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران Journal Article 2025 09 22 Richard Rorty situated his philosophical project in critical dialogue with the pragmatism of John Dewey, the hermeneutics of Martin Heidegger, and the later philosophy of Ludwig Wittgenstein. In doing so, he challenged systematic, universalist, and a priori models of philosophy. Instead, Rorty defended an “edifying philosophy”—a conception of philosophy oriented toward the growth and edification of individuals and communities, remaining receptive to new modes of thought. In the field of religion, Rorty extended this project by critically examining traditional religion and systematic theology and advancing the notion of “edifying theology”—one emphasizing social hope, solidarity, contingency, and ethics, rather than truth, metaphysics, or the authority of religious institutions. This article explicates the key components of edifying theology, which engages with the existential and moral crises of contemporary humanity, and offers a critical assessment of its theoretical and practical implications. It raises fundamental questions that illuminate the strengths, limitations, and unresolved challenges of Rorty’s proposal regarding religion and its social function—questions he largely left unanswered. Among these are: How can a religion stripped of metaphysical foundations and truth-claims continue to provide meaning, coherence, and social solidarity? Can a religion that renounces ontological commitments and truth-claims still sustain its meaning-giving function? And finally, does removing religious institutions from the public sphere, without alternative mechanisms for social organization, risk social fragmentation or collapse? ریچارد رورتی، با الهام از اندیشه‌های جان دیویی و هایدگر و ویتگنشتاین، فلسفه‌های نظام‌مند و مبتنی بر اصول پیشینی را به چالش کشید و به جای آن از فلسفه‌ای دفاع کرد که رشد و پرورش فرد و جامعه را محور قرار می‌دهد. او این رویکرد را «فلسفة پرورشگر» نامید و بر گشودگی به اندیشه‌های نو تأکید داشت. در حوزة دین نیز رورتی با نقد دین سنتی و «الهیات نظام‌مند» مفهوم «الهیات پرورشگر» را مطرح کرد؛ که در نتیجة آن دین به جای تمرکز بر حقیقت مطلق و اقتدار نهادهایش بر همبستگی اجتماعی و امید و کنش اخلاقی توجه دارد. این مقاله با تبیین مؤلفه‌های اصلی الهیات پرورشگر، که به مسائل حیاتی و بحران‌های انسان معاصر می‌پردازد، به ارزیابی انتقادی آن می‌پردازد و نقاط قوت و محدودیت‌ها و چالش‌های این رویکرد در حوزة دین و کارکرد اجتماعی آن را روشن می‌کند. مقاله نشان می‌دهد دینی که فاقد بنیان‌های متافیزیکی و مدعیات صدق باشد نمی‌تواند همچنان معنابخشی خود را حفظ کند و حتی در موارد بسیاری نمی‌تواند باعث انسجام اجتماعی باشد. همچنین بیان می‌کند که حذف نهادهای دینی از عرصة عمومی بدون ارائة جایگزینی برای ساماندهی اجتماعی می‌تواند خطر فروپاشی اجتماعی را به همراه داشته باشد. https://jpht.ut.ac.ir/article_106615_626845022e32bd4a66783d3028229e8a.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 2 2026 06 21 A Response to Theological Fatalism Based on Einstein's Theory of Relativity پاسخی به تقدیرگرایی الهیاتی بر اساس نظریة نسبیت اینشتین 99 113 106624 10.22059/jpht.2026.400637.1006150 FA محمد حسین کارگر شورکی گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0009-0007-6159-6038 محمدحسین مهدوی نژاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران مرضیه اخلاقی گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران زینب شکیبی گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2025 10 18 The compatibility of divine omniscience and human free will remains a central problem in Abrahamic theology. Utilizing a descriptive-analytical framework and drawing upon Einstein’s theory of relativity—specifically the concept of eternal-temporal synchrony—this study contends that theological fatalism relies on a flawed ontological premise: the fragmentation of time into past, present, and future. While this division characterizes finite human perception, divine cognition operates within an “eternal present,” where all temporal events are synchronously accessible. Consequently, God’s knowledge of human actions constitutes knowledge of the present, thereby precluding any conflict with libertarian freedom. The apparent contradiction between divine foreknowledge and agency is revealed as an artifact of a misconstrued space-time manifold. This analysis demonstrates that when divine cognition is understood as non-linear, the perceived threat of theological determinism dissolves, shifting from an ontological necessity to a mere byproduct of human perspectival limitation. رابطة بین علم خطاناپذیر الهی و اختیار انسان همواره مورد توجه اندیشمندان در ادیان ابراهیمی بوده است. در این پژوهش که به روش توصیفی‌ـ تحلیلی انجام شده است با کمک گرفتن از قوانین نسبیت اینشتین و یکی از نتایج آن یعنی هم‌زمانی ابدی‌ـ زمانمند نتیجه گرفته‌ایم کههمة براهین تقدیرگرایی الهیاتی از فرض نادرست تقسیم زمان به سه بخش گذشته و حال و آینده استفاده کرده‌اند. اگرچه این تقسیم‌بندی زمان از جایگاه و نظرگاه انسانی درست به نظر می‌رسد، با توجه به اینکه خدا به صورت هم‌زمانی ابدی‌ـ زمانمند با جهان در ارتباط است و کل زمان این جهان با یک لحظة حال بدون تغییر از ابدیت خدا هم‌زمان است، می‌توان گفت از نظرگاه الهی این تقسیم‌بندی نادرست است و علم خداوند به همة رخدادهای این جهان از جمله افعال انسانی همواره علم به زمان حال و بدون تغییر است و از آنجا که علم به زمان حال هیچ ناظری با اختیار هیچ فاعلی در تعارض نیست می‌توان گفت علم الهی از نظرگاه الهی با اختیار انسان سازگار است؛ ولی در عین حال همین اختیار از نظرگاه انسانی به دلیل درک نادرست فضاـ زمان به صورت جبر الهیاتی توسط ما انسان‌ها درک می‌شود. این در حالی است که از آنجا که خدا بنا به تعریف باور کاذب و غیر حقیقی ندارد، در مقام مقایسه بین دو نظرگاه الهی و انسانی، می‌توان گفت حقیقت افعال انسانی همان اختیار است که نزد خدا حاضر است و این حقیقت به دلیل درک نادرست فضاـ زمان به صورت توهم جبر الهیاتی بر ما انسان‌ها بروز می‌کند. همچنان که درک نادرست فضا توسط پیشینیان ما حقیقت خورشید مرکزی در منظومة خورشیدی را به صورت توهم زمین مرکزی بر آن‌ها بروز داده بود. بنابراین می‌توان گفت براهین تقدیرگرایی الهیاتی بر درک نادرست از فضاـ زمان بنا شده و نادرست هستند. https://jpht.ut.ac.ir/article_106624_523e1bde4f6b2cc85391144013b6be5b.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 2 2026 06 21 Investigating the Impact of Artificial Intelligence (AI) on Contemporary Human Religiosity in the Three Fields of Anthropology, Value Theory, and Epistemology بررسی تأثیر هوش مصنوعی (AI) بر دین‌داری انسان معاصر (در سه حوزة انسان‌شناسی، ارزش‌شناسی، معرفت‌شناسی) 115 130 106261 10.22059/jpht.2026.404308.1006152 FA علی یوسفی هنومرور گروه مدرسی معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران علی کربلایی پازوکی گروه معارف اسلامی، دانشکدة الهیات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران صالح حسن زاده گروه معارف اسلامی، دانشکدة الهیات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران مجتبی رستمی‌کیا استادیار حوزه و دانشگاه، قم، ایران Journal Article 2025 11 16 The question of life’s meaning remains a fundamental practical inquiry in both analytical and continental philosophy. This article critically examines and compares the perspectives of Thomas Nagel and Jean-Paul Sartre on this existential issue. Nagel approaches the absurdity of life as an inescapable conflict between an external, objective viewpoint—rendering life trivial—and an internal, subjective standpoint that asserts its profound significance. He proposes confronting this absurdity through irony, enabling a pragmatic persistence in life. Conversely, Sartre rejects the existence of predetermined essence or objective, external values, arguing that human beings are endowed with absolute freedom. For Sartre, meaning and ethical frameworks are not discovered but are actively forged through individual agency. By critically evaluating these contrasting frameworks, this study highlights the tensions between Nagel’s ironic confrontation with the absurd and Sartre’s existentialist assertion of radical freedom, ultimately assessing the implications of these theories for contemporary existential discourse. پژوهش حاضر به بررسی تأثیر هوش مصنوعی (AI) بر دین‌داری انسان معاصر در سه حوزة انسان‌شناسی، ارزش‌شناسی، و معرفت‌شناختی می‌پردازد. جامعة آماری شامل سی استاد متخصص در حوزه‌های هوش مصنوعی و الهیات است که به پرسش‌های طراحی‌شده پاسخ داده‌اند. روش پژوهش کمّی با تحلیل محتوای کیفی داده‌ها و بررسی اسنادی است. یافته‌ها نشان می‌دهد نگرش استادان به هوش مصنوعی چندبعدی و متنوع است. از منظر آنان، در حوزة معرفت‌شناسی دینی، اگرچه هوش مصنوعی در پردازش داده‌ها توانمند است و دسترسی انسان به منابع دینی را تسهیل می‌کند، اطلاعات جایگزین معرفت می‌شود که این امر شکاکیت معرفتی و تغییر مرجع و معیار معرفتی از منابع انسانی و مکتوب به داده‌های متکثر ماشینی را به دنبال دارد. از طرفی در حوزة انسان‌شناسی باور به ظهور ویژگی‌هایی چون روح و حیات پس از مرگ در هوش مصنوعی با تردید مواجه است و هوش مصنوعی، به واسطة اتکا بر ماشین، بسیاری از مبانی ارزشی و اخلاقی را دستخوش تغییر خواهد کرد. اگرچه پیشرفت‌های فناورانه و آثار مثبت هوش مصنوعی در دین‌داری انسان معاصر مورد تأیید مصاحبه‌شوندگان است، آنان تأکید دارند که پیامدهای منفی و چالش‌های اخلاقی، معرفت‌شناختی، و انسان‌شناسی این فناوری نباید مورد غفلت قرار گیرد. https://jpht.ut.ac.ir/article_106261_b5068825dc676d681b75a8a1df165760.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 2 2026 06 21 The Theological Implications of the Eliza Effect پیامدهای الهیاتی اثر الیزا 131 141 105907 10.22059/jpht.2026.406864.1006165 FA سید مهدی بیابانکی گروه معارف اهل البیت (ع)، دانشکده الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 11 25 The “Eliza Effect”—the propensity to attribute consciousness to insentient machines—serves as a critical juncture for theological inquiries into human nature within the technological age. Drawing on Joseph Weizenbaum’s foundational critique alongside contemporary scholarship by Noreen Herzfeld and Anne Foerst, this paper investigates the theological implications of anthropomorphic interaction with conversational AI. It posits that the Eliza Effect signifies an ontological crisis in contemporary self-understanding. The analysis proceeds through three interrelated dimensions: first, anthropomorphism as a creative impulse to replicate the human image; second, the erosion of the boundary between moral judgment and algorithmic calculation, which risks reducing ethics to mere functionality; and third, the manifestation of a latent longing for transcendence, wherein humanity attempts to reconstruct divine presence within the digital realm. Ultimately, this study argues that the Eliza Effect functions as a theological mirror, reflecting the modern condition’s desperate search for meaning, relationality, and the sacred amidst technological mediation. «اثر الیزا» (تمایل انسان به نسبت دادن ویژگی‌های انسانی به ماشین‌های فاقد آگاهی) یکی از رخدادهای بنیادین در تاریخ هوش مصنوعی و نقطه آغازین پرسش‌های الهیاتی و فلسفی درباره ماهیت انسان در عصر فناوری است. این مقاله با تکیه بر آثار کلاسیک جوزف ویزنباوم و تحلیل‌های الهیاتی معاصری چون هرتزفلد و فِرست، به واکاوی پیامدهای الهیاتی اثر الیزا می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، بررسی این است که چگونه مواجهه انسان با ماشین‌های گفت‌وگومحور، بازتابی از بحران معنویت و خودفهمی انسان در جهان تکنولوژیک است. مقاله در سه محور به تحلیل این پدیده می‌پردازد: (1) تمایل انسان به انسان‌انگاری فناوری به‌عنوان نشانه‌ای از میل خلاق انسان برای ساخت موجودی شبیه به خود؛ (2) محو مرز میان قضاوت انسانی و محاسبه ماشینی و پیامدهای اخلاقی آن در فروکاست داوری به کارکرد؛ (3) بازتاب نیاز انسان به معنا، رابطه و حضور خداگونه در آینه مصنوع به‌عنوان تلاشی ناخودآگاه برای بازسازی حضور الهی در جهان دیجیتال. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که اثر الیزا صرفاً پدیده‌ای روان‌شناختی یا زبانی نیست، بلکه آینه‌ای الهیاتی از وضعیت انسان معاصر است؛ آینه‌ای که در آن، میل انسان به معنا، رابطه و حضور، در قالب فناوری بازتاب می‌یابد. نتیجه این پژوهش آن است که اثر الیزا آشکارساز حقیقتی الهیاتی درباره انسان معاصر است: انسان در عصر هوش مصنوعی بیش از پیش در معرض این خطر است که بازتاب را با حضور، شبیه‌سازی را با معنا، و کارکرد را با قضاوت خلط کند. https://jpht.ut.ac.ir/article_105907_5d64e5c5c89fcb27c06c7f2417068144.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 2 2026 06 21 Comparative Research about Meaning of Life in Sartre and Nagel بررسی تطبیقی معنای زندگی در اندیشة‌ سارتر و نیگل 143 154 106057 10.22059/jpht.2026.406584.1006161 FA سید امیر حسین قادری دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران محمد رعایت جهرمی گروه فلسفه، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره) Journal Article 2025 11 24 The question of the meaning of life is a practical inquiry deeply intertwined with human existence, manifesting within the frameworks of both analytical and continental philosophy. This article examines the perspectives of Thomas Nagel and Jean-Paul Sartre on this topic. In analyzing Nagel’s views, we explore the intrinsic value of life and his assertion that death is inherently an evil. Nagel proposes two perspectives: an objective, external viewpoint that deems life trivial and insignificant, and a subjective, internal viewpoint that considers life profoundly valuable. The clash between these two perspectives gives rise to a sense of the absurd. While this feeling cannot be eradicated, Nagel suggests confronting it with irony, allowing one to continue living practically. Conversely, Sartre argues that no objective meaning, value, or ethical principles exist outside of human creation, nor does humanity possess a predetermined essence. Instead, humans are endowed with absolute freedom to forge their own identity, thereby creating meaning, value, and ethics for their lives. This article aims to critically analyze and evaluate the aforementioned views of Nagel and Sartre. معنای زندگی پرسشی کاربردی است که با متن زندگی انسان سروکار دارد و در چارچوب فلسفه‌های تحلیلی و قاره‌ای نمودار شده است. در این نوشتار، به بررسی دیدگاه‌های تامس نیگل و ژان پل سارتر در این مورد خواهیم پرداخت. در بررسی نیگل، به ارزشمندی زندگی بر خواهیم خورد و البته اینکه برای او مرگ همواره شرّ خواهد بود. در مورد معنادار بودن زندگی، نیگل دو دیدگاه پیش می‌کشد. در دیدگاه نخست، که بیرونی و عینی است، زندگی بی‌ارزش و ناچیز و در دیدگاه دوم، که ذهنی و درونی است، زندگی سراسر ارزشمند است. در برخورد این دو دیدگاه با یک‌دیگر است که انسان دچار احساس «اَبزُرد» می‌شود؛ احساسی که برای کنار زدن آن راهی نیست، اما می‌شود رندانه با آن رودررو شد تا در عمل به زندگی ادامه داد. اما از دیدگاه سارتر معنا، ارزش، یا اصول اخلاقی بیرون از ما وجود ندارد. همین‌گونه، انسان سرشتی مشخص نیز ندارد. اما انسان از آزادی کامل برخوردار است تا با ساختن هویتی برای خویش دست به آفرینش معنا و ارزش و اخلاق برای خود بزند و با این آفرینشگری زندگی خود را معنادار سازد. این نوشتار بر آن است تا به ارزیابی تطبیقی دیدگاه‌های پیش‌گفته در سارتر و نیگل بپردازد. https://jpht.ut.ac.ir/article_106057_16c386b6b8cf7cc7bd0e13b0d695d159.pdf

دانشگاه تهران مجله علمی " فلسفه دین " 2008-7063 23 2 2026 06 21 Meta-Normative Semantic Commitments in the Argument from Evil تعهدات فراهنجاری معناشناختی در برهان شر 155 168 107150 10.22059/jpht.2026.409746.1006183 FA غلام‌حسین جوادپور گروه کلام، مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران، تهران، ایران Journal Article 2026 01 25 The logical problem of evil remains a significant challenge to theism. This article explores a novel perspective on this problem by examining its meta-normative commitments and the consistency of the underlying premises. Addressing the semantic dimension of the problem, the study contrasts cognitivist and non-cognitivist approaches. It argues that a non-cognitivist framework significantly undermines the argument from evil; if “evil” lacks correspondence to mind-independent reality, it lacks the ontological force to metaphysically negate the divine. Furthermore, the analysis evaluates the interpretation of divine goodness, as this attribute is central to the expectation that God must eliminate evil. The study demonstrates that approaches such as theological non-cognitivism, allegorical interpretation, or those denying an analogy between human and divine goodness fail to establish a meta-normative obligation for the deity to eradicate worldly evil, thereby weakening the problem’s efficacy as a challenge to theism. مسئلة شر در دو ساختار منطقی و قرینه چالشی مهم فراروی خداباوری است که تحلیل و نقد آن به‌تفصیل صورت گرفته است. یکی از دریچه‌های جدید پیش روی این مسئله کشف تعهدات فراهنجاری آن و در نتیجه میزان التزام دیدگاه‌های فراهنجاری مدافع برهان و سازگاری بین مبانی است. در بعد معناشناسانة عام، دو رویکرد شناختاری و ناشناختاری وجود دارد که نگاه ناشناختاری کارآمدی مسئلة شر را به چالش جدی می‌کشد و شروری که از ابتدا متناظر به واقعیات مستقل بیرونی لحاظ نشوند توان نفی متافیزیکی خدا را نخواهند داشت. همچنین مبانی حول صفت خیریت خدا نیز در تحلیل مسئله دخیل است. زیرا این خیریت خدا است که از آن انتظار دفع شرور می‌رود. رویکردهایی همچون اشتراک لفظی و تمثیل و هر مبنایی که فهم خیریت خدا را مخدوش کند و همسانی خیر بشری و خیریت الهی را در بر نداشته باشد تعهد رفع شرور دنیوی را برای خدا ایجاد نخواهد کرد. https://jpht.ut.ac.ir/article_107150_ae28681ccca4e8dedd6c0056f8bc03d8.pdf