دانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323320260923Editor’s Noteسخن سردبیر1310883710.22059/jpht.2026.108837FAJournal Articlehttps://jpht.ut.ac.ir/article_108837_3f6609f07d4a53c5a18c37a79bae7643.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323320260912The Attribution of Psychic Passions to God in Avicenna: Divine Personhood — Yes or No?بررسیِ انتسابِ اِنفعالاتِ نَفسانی به خدا نزدِ ابنِ‌سینا؛ شخص‌وارگی، آری یا خیر16917810842710.22059/jpht.2026.414552.1006205FAمحمدمسعودرحمانیگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدة الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران0009-0002-2948-2413امیرعباسعلیزمانیگروه فلسفة دین، دانشگاه تهران، تهران، ایران0000-0001-6752-6718Journal Article20260516The question of divine personhood is one of the central issues in contemporary philosophy of religion and is closely related to the possibility of attributing psychological and affective properties to God. In this context, Avicenna’s theological–metaphysical system, with its emphasis on divine simplicity, the necessity of existence, and the denial of any change or passivity in the essence of the Necessary Existent, provides a particularly significant framework for analyzing this issue. This study focuses on the concept of *psychic passions* within the framework of Avicenna’s philosophical psychology and, by distinguishing between action and passion, examines the possibility or impossibility of attributing affective states to God within his philosophical system. To this end, the paper first explicates the meaning of psychic passion and the factors influencing the human soul; it then analyzes the criteria of divine personhood in contemporary philosophy of religion and compares them with Avicenna’s metaphysical principles. The findings indicate that although Avicenna attributes certain notions—such as love, satisfaction, and pleasure—to God, he strips them of their passional and anthropomorphic meanings and reinterprets them within a metaphysical framework. Consequently, within the Avicennian system, the attribution of psychological predicates does not entail anthropomorphic personhood; rather, it signifies a form of metaphysical individuation that remains compatible with the simplicity and immutability of the Necessary Existent.مسئلة شخص‌وارگیِ خداوند از مباحث محوری در فلسفة دین معاصر است که ارتباط وثیقی با امکان انتسابِ اوصافِ نفسانی و عاطفی به خداوند دارد. در این میان، نظامِ الهیاتیِ ابن‌سینا به دلیل تأکید بر بساطت، وجوبِ وجود، و نفیِ هر گونه تغییر و انفعال از ذاتِ واجب‌الوجود زمینه‌ای ممتاز برای تحلیل این مسئله فراهم می‌آورد. نوشتار حاضر با تمرکز بر مفهوم «انفعالات نفسانی» در چارچوب روان‌شناسی فلسفی ابن‌سینا و با تفکیک میان فعل و انفعال به بررسی امکان یا امتناع انتسابِ حالاتِ عاطفی به خداوند در دستگاه فکری او می‌پردازد. بدین منظور، نخست معنای انفعال نفسانی و عوامل اثرگذار بر نفس انسانی تبیین می‌شود. سپس ملاک‌های شخص‌وارگی در فلسفة دین معاصر تحلیل و با مبانی متافیزیکی ابن‌سینا مقایسه می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد ابن‌سینا، گرچه برخی مفاهیم چون عشق و رضا و لذت را به خداوند نسبت می‌دهد، آن‌ها را از معنای انفعالی و انسان‌وار تهی می‌سازد و در قالبی مابعدالطبیعی بازتعریف می‌کند. ازاین‌رو، در نظام سینوی، انتساب اوصاف نفسانی مستلزم شخص‌وارگیِ انسان‌وار نیست، بلکه صرفاً بر نوعی تشخّص متافیزیکی دلالت دارد که با بساطت و عدمِ تغیّر واجب‌الوجود سازگار است.https://jpht.ut.ac.ir/article_108427_8ae9f2863a37d32bef927f662167154e.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323320260912Critique and Examination of Incompatibility Arguments Concerning Three Divine Attributes: Creatorship, Simplicity, and Eternityنقد و بررسی استدلال‌های ناسازگاری در سه صفت الهی: خالقیت، بساطت، و سرمدیت17919010795410.22059/jpht.2026.410483.1006190FAجابراسفندیارپورگروه فلسفة دین، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران0009-0007-2306-628Xحسنیوسفیانگروه کلام و فلسفة دین، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران0009-0002-3689-8513Journal Article20260221The compatibility or incompatibility of divine attributes is a central issue in the philosophy of religion. Claims of incompatibility are sometimes directed at individual attributes, such as omniscience and omnipotence, with various arguments seeking to demonstrate their internal inconsistency. In other cases, incompatibility is alleged to arise between two or more attributes, on the grounds that their simultaneous attribution to a single, unique being is logically impossible. Accordingly, atheists appeal to such alleged inconsistencies as a basis for affirming their conclusion that God does not exist. Among the attributes that have been individually challenged as incoherent are creatorship, absolute simplicity, and divine eternity. This article critically examines the arguments advanced to establish the alleged incoherence of these three attributes and evaluates whether they successfully demonstrate that the attributes are self-contradictory or mutually incompatible.بحث سازگاری یا ناسازگاری صفات خداوند امروزه از مباحث مهم فلسفة دین به شمار می‌رود. گاهی ادعای ناسازگاری در برخی صفات خداوند‌ــ مانند علم مطلق و قدرت مطلق‌ــ به صورت جداگانه مطرح می‌شود و تلاش بر این است که با استدلال‌های مختلف این صفات به صورت خودمتناقض نشان داده شوند. در موارد دیگر ادعای ناسازگاری میان دو یا چند صفت مطرح می‌شود؛ به گونه‌ای که جمع این صفات در موجودی واحد و یگانه از نظر منطقی ناممکن تلقی می‌شود. بر همین اساس، خداناباوران می‌کوشند با استناد به چنین ناسازگاری‌هایی در صفات الهی راهی برای اثبات ادعای خود‌ــ یعنی انکار قاطعانة وجود خداوند‌ــ بیابند. از صفاتی که به طور جداگانه مورد ادعای ناسازگاری قرار گرفته‌اند و سعی شده به صورت خودمتناقض نشان داده شوند سه صفت خالقیت و بساطت و سرمدیت الهی هستند. در این مقاله، استدلال‌هایی را مورد نقد و بررسی قرار خواهیم داد که در پی نشان دادن ناسازگاری در این سه صفت هستند.https://jpht.ut.ac.ir/article_107954_21dc2ebf100cf324becc27e8db6fde8d.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323320260912A Re-examination of Ibn Sīnā’s Burhān al‑Ṣiddīqīn on the Basis of the Self‑Evidence of “Eternal Necessity” and the “Principle of Reality”بازخوانی برهان صدیقین ابن‌سینا بر مدار بداهتِ «ضرورت ازلی» و «اصل واقعیت»19120410841810.22059/jpht.2026.413396.1006199FAفاطمهحیدری آل کثیرگروه فلسفه و کلام، دانشکدة الهیات، دانشکاه قم، قم0009-0007-4220-1045محمدذبیحیگروه فلسفه و کلام، دانشکدة الهیات، دانشگاه قم، قم0009-0006-6901-7419Journal Article20260503The Proof of the Truthful (Burhān al-Ṣiddīqīn) remains a focal dispute between Avicennian and Ṣadrāean interpretations. Defenders align Avicenna’s proof with the primacy of existence (aṣālat al-wujūd) and ontological poverty (imkān-i faqrī), while critics cite historical evidence of his non-adherence to these principles. Moving beyond this controversy through a descriptive-analytical method, this research shows that the proof’s validity does not depend on Ṣadrāean commitments. The paper demonstrates that Avicenna’s highest level of proof rests on the “principle of reality”—a reality even a sophist must accept—established through the self-evidence of the concepts of existence and necessity (Metaphysics of al-Shifāʾ) and the restriction of “eternal necessity” (ḍarūrat-i azalī) to God alone. Proving the Necessary Being is thus not a deduction from ontological poverty but a “reminder” of necessity’s essential referent. The proof comprises multiple degrees, resolving, at its highest level, the dichotomy between quidditative contingency and ontological poverty by proving God through reality itself.برهان صدیقین همواره کانون مناقشات فلسفی میان خوانش‌های سینوی و صدرایی بوده است. درحالی‌که دسته‌ای از مدافعان برهان سینوی می‌کوشند با تطبیق مبانی ابن‌سینا بر اصالت وجود و امکان فقری از ساحت این برهان دفاع کنند، منتقدان آن به شواهد تاریخیِ عدم التزام وی به این مبانی استناد می‌ورزند. این پژوهش می‌کوشد با عبور از این جدال‌های تاریخی و با روش تحلیلی‌ـ توصیفی نشان دهد استحکام برهان سینوی لزوماً در گرو اثبات التزام او به مبانی متأخر صدرایی نیست. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ابن‌سینا در لایة نخستین و برترین سطحِ برهان خود، با تکیه بر «بداهتِ مفهومِ موجود و ضرورت» (در الهیات شفا) و انحصار «ضرورت ازلی» به خداوند در منطق و فلسفه، برهان را بر «اصل واقعیت» بنا نهاده است؛ واقعیتی که حتی سوفسطایی نیز ناچار به پذیرش آن است. در این رویکرد، اثبات واجب نه یک استنتاج نظری از امکان فقری، بلکه نوعی «تذکار» به مصداقِ بالذاتِ ضرورت است. در این تحلیل، برهان ابن‌سینا دارای مراتبی است که در عالی‌ترین مرتبه، بدون درگیر شدن در دوگانة امکان ماهوی یا فقری، با آمیختگی که پیش‌تر میان «واقعیت»، «ضرورت ازلی»، و «واجب‌الوجود» نشان داده، به واسطة متن واقعیت، خداوند را اثبات می‌کند و سپس در مراتب بعدی به بیان سطوح نظری‌تر می‌پردازد.https://jpht.ut.ac.ir/article_108418_0ecc35740cbd697fba95ad8a4bc6e0b9.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323320260923Two Philosophical Uses of the Idea of "al-ajzāʾ al-aṣlīya" (Principal Components) in Kalām (the Islamic Theology)دو کاربرد فلسفی از انگارۀ «الأجزاء الاصلیه» در کلام اسلامی20521610835010.22059/jpht.2026.409554.1006181FAسیدعلیطالقانیگروه فلسفه و کلام، دانشکدة فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران0000-0002-2755-4981Journal Article20260118The concept of al-ajzāʾ al-aṣlīya (principal components) has played a pivotal role in the history of Kalām. Initially, it emerged as a criterion for the diachronic identity of material bodies, formulated to resolve the “Eater and the Eaten” (ākil wa maʾkūl) paradox; here, identity over time is defined solely by the continuity of these components. However, by the seventh Islamic century, the term acquired a distinct application, emerging within debates regarding the nature of the human self. In this later context, it was posited that “I am the principal components of the material body,” serving as a physicalist response to the inquiry regarding personal identity. This interpretation is logically independent of the earlier theory and carries different philosophical implications. This article differentiates between these two applications and provides a critical analysis of their respective theoretical frameworks.در تاریخ کلام اسلامی، انگارۀ «الأجزاء الأصلیه» نقشی کلیدی داشته است. نخستین بار این انگاره در نظریه‌ای دربارۀ معیارِ این‌همانیِ درزمانیِ بدنِ مادّی و به عنوان پاسخی به شبهۀ آکِل و مأکول ظهور کرد. از این منظر، معیارِ این‌همانیِ بدن مادّیِ ما در طولِ زمان این‌همانیِ اجزای اصلیِ آن است و نه چیزِ دیگر. اما در قرن هفتم انگارۀ «الاجزاء الاصلیه» کاربردی متمایز یافت و در دیدگاهی دربارۀ چیستیِ خویشتنِ انسانی ظاهر شد: «من همان اجزای اصلیِ بدن مادّی هستم». این دیدگاه فیزیکالیستی مستقل از دیدگاه قبلی است و لوازمِ منطقیِ متفاوتی دارد. در این مقاله این دو کاربرد بازشناسی و توضیح داده شده است.https://jpht.ut.ac.ir/article_108350_9201437fc99f6ba177acb698e6627e92.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323320260912Philosophical Analysis of Miracle in Confrontation with the Problem of Evil, with a Focus on Robert Larmer’s Perspectiveتحلیل فلسفی معجزه در مواجهه با مسئلة شرّ با تمرکز بر دیدگاه رابرت لارمر21722710795210.22059/jpht.2026.403190.1006149FAنویدیاریگروه فلسفة دین، دانشکدة الهیات، پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران0009-0003-5650-120Xمنصورنصیریگروه فلسفة دین، دانشکدة الهیات، پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران0000-0002-7375-2241Journal Article20251009This article examines the relationship between miracles and the problem of evil from the perspective of contemporary philosopher of religion, Robert Larmer. Larmer argues that a rational account of miracles renders them compatible with the existence of evil. Conversely, critics such as Hume and Basinger contend that the problem of evil undermines the possibility of miracles, viewing them as evidence of divine imperfection or moral harm. Drawing on Christian theology, Larmer counters that miracles—as manifestations of divine will aiming at the highest good, namely human spiritual growth—neither cause evil nor conflict with natural laws or moral responsibility. This study concludes that while Larmer’s responses face certain challenges, they can be significantly strengthened by integrating Islamic theological perspectives. Ultimately, this comparative synthesis provides a coherent framework for a rational defense of religious faith.این مقاله به بررسی رابطة میان «معجزه» و «مسئلة شرّ» از منظر رابرت لارمر، فیلسوف دین معاصر، می‌پردازد. لارمر با ارائة تبیینی عقلانی، باور به معجزه را با وجود شرور سازگار می‌داند. در مقابل، منتقدانی چون هیوم و بیسینجر با تکیه بر مسئلة شرّ، معجزه را نشانة نقص الهی یا منشأ شرّ می‌پندارند. لارمر با تکیه بر الهیات مسیحی استدلال می‌کند که معجزات، به‌عنوان تجلی ارادة الهی برای تحقق برترین خیر (رشد معنوی بشر)، نه‌تنها منشأ شرّ نیستند، بلکه با نظام طبیعی و مسئولیت اخلاقی بشر نیز تعارض ندارند. این پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه پاسخ‌های لارمر با چالش‌هایی مواجه است، می‌توان با بهره‌گیری از دیدگاه‌های کلامی اسلامی، رویکرد وی را تقویت کرد. در نهایت، این مقاله با هم‌سنجی این دو سنت الهیاتی، چارچوبی منسجم برای دفاع عقلانی از ایمان دینی ارائه می‌دهد.https://jpht.ut.ac.ir/article_107952_719aec96b2b4abaac38442575a6e70f4.pdfدانشگاه تهرانمجله علمی " فلسفه دین "2008-706323320260912Religious and Technological Interpretation of Human Regarding the Category of "Supremacy"تفسیر دینی و فناورانه از انسان در باب مقولة «برتری»22924110722310.22059/jpht.2026.409747.1006184FAپرستومصباحی جمشیدگروه علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران0000-0001-6035-7448Journal Article20260125The concept of “human superiority” remains a fundamental subject in religious discourse, particularly amidst contemporary scientific and technological advancements. While Transhumanism emphasizes biological enhancement and Posthumanism rejects any ontological hierarchy, Islamic thought maintains human superiority, grounded in the criterion of taqwa (piety). This research employs an analytical-deductive method to critique Posthumanism—specifically the interpretation of Francesca Ferrando—through the lens of Ayatollah Javadi Amoli’s Quranic anthropology. The findings demonstrate that the underlying anthropological paradigm dictates the hierarchy of beings. By utilizing concepts such as the “unity of identity” and the “primacy of human transcendence over conditional change,” this study argues that the recognition of human superiority and the criterion of taqwa constitute rational necessities rooted in the inherent dignity of the human essence, rather than mere outcomes of technological evolution.مقولة «برتری انسان» از مباحث بنیادین در ادیان و به‌ویژه در عصر جدید تحت‌تأثیر تحولات علمی‌ـ‌فناورانه است. در حالی که جریاناتی همچون تراانسان‌گرایی بر ارتقای بیولوژیک تأکید دارند و پساانسان‌گرایی هرگونه سلسله‌مراتب وجودی را رد می‌کند، اسلام انسان را موجودی ممتاز دانسته و «تقوا» را معیار برتری او می‌داند. این پژوهش با روش تحلیلی‌ـ‌استنتاجی، به نقد جریان پساانسان‌گرایی (با تکیه بر آراء فرانچسکا فراندو) بر مبنای انسان‌شناسی قرآنی علامه جوادی آملی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نوع انسان‌شناسیِ حاکم بر پارادایم‌ها، تعیین‌کنندۀ رتبه‌بندی موجودات است. این مطالعه با بهره‌گیری از مفاهیمی چون «وحدت هویت» و «تعالی وجودی انسان بر تغییر شرایط»، نشان می‌دهد که پذیرش برتری انسان و معیار تقوا، ضرورتی عقلی است که فراتر از دگرگونی‌های فناورانه، به ماهیت متعالی انسان بازمی‌گردد.https://jpht.ut.ac.ir/article_107223_26a618b67d684b9f0a927383b18b49d0.pdf