مطالعه تطبیقی اصل علیت در نظریه‌ جهان‌های چندگانه و فلسفه اسلامی معاصر با تکیه بر تقریر آیت‌الله مصباح یزدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته سطح سه حوزه علیه خواهران، جامعة الزهرا س، ایران، قم

2 گروه فلسفه، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران.

10.22059/jpht.2026.406002.1006160

چکیده

اصل علیت، همچون اصل امتناع تناقض، از ارکان بنیادین معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی است که نقض یا انکار آن‌ها، به‌ویژه در نظریه‌های چندجهانی، چالش‌هایی جدی در فهم فلسفی ایجاد کرده است. این جستار با رویکردی تحلیلی-توصیفی و تطبیقی، جایگاه اصل علیت را در دو منظومه فکری بررسی می‌کند: نخست، نظریه‌های چندجهانی در قالب جهان‌های ممکن و موازی که با تقلیل علیت به روابط فیزیکی یا ساختارهای ریاضی، از ابعاد متافیزیکی آن غفلت کرده و گاه کلیت آن را نقض کرده‌اند؛ دوم، خوانش وجودشناختی فلسفه اسلامی با محوریت آرای آیت‌الله مصباح یزدی که با تکیه بر «علم حضوری»، «ربط وجودی علل» و «سلسله طولی»، کلیت علیت را تثبیت کرده و پاسخگوی چالش‌های نظریات موازی، حبابی و کوانتومی است. این مقاله با تلفیق تحلیل‌های غربی و اسلامی، گامی نو در مطالعات تطبیقی برداشته و به واکاوی کاربردهای اصل علیت در نظریه‌های برجسته چندجهانی پرداخته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات