تجارب نزدیک به مرگ (NDE) با به چالش کشیدن مبانی فیزیکالیسم، افق‌های نوینی در انسان‌شناسی فلسفی و کلامی گشوده‌اند. هدف این پژوهش، واکاوی هستی‌شناختی و اعتبارسنجی معرفتی این تجارب با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه و عرفان اسلامی، و نقد رهیافت‌های تقلیل‌گرایانه نظیر فرضیه «بازخوانی خاطرات» است. تحقیق حاضر به روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با رویکرد داوری عقلی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد فرضیه «بازخوانی خاطرات» به دلیل تناقض در نرخ پردازش عصبی، ناتوانی در تبیین ادراکات صادق و عدم امکان بازسازی تصاویر در نابینایان مادرزاد، فاقد کارآمدی تبیینی است. از منظر حکمت متعالیه، این پدیده محصول «حرکت جوهری»، «تجرد مثالی نفس» و خروج موقت روح از تدبیر بدن تلقی می‌شود که در آن، آگاهی از ساحت خیال متصل عبور کرده و به شهودِ «خیال منفصل» نائل می‌گردد. همچنین، اعتبارسنجی این تجارب بر پایه معیارهای سه‌گانه‌ی «مطابقت با وحی»، «ملائمت عقلی» و «تحول جوهری در سوژه»، تمایز قاطع میان شهود صادق برزخی و توهمات سایکوتیک را آشکار می‌سازد. ماحصل تحقیق آن است که NDE نه یک عارضه پاتولوژیک یا فیزیولوژیک، بلکه واقعه‌ای وجودی و قرینه‌ای شهودی بر بقای آگاهی و حقانیت معاد است که ضمن برخورداری از حجیت معرفتی، با نظام جزا و پاداش وحیانی انطباق ساختاری دارد.