استادیار دانشکده الهیات و معارف اهل بیت علیهم السلام دانشگاه اصفهان
10.22059/jpht.2026.406864.1006165
چکیده
«اثر الیزا» (تمایل انسان به نسبت دادن ویژگیهای انسانی به ماشینهای فاقد آگاهی) یکی از رخدادهای بنیادین در تاریخ هوش مصنوعی و نقطه آغازین پرسشهای الهیاتی و فلسفی درباره ماهیت انسان در عصر فناوری است. این مقاله با تکیه بر آثار کلاسیک جوزف ویزنباوم و تحلیلهای الهیاتی معاصری چون هرتزفلد و فِرست، به واکاوی پیامدهای الهیاتی اثر الیزا میپردازد. هدف اصلی پژوهش، بررسی این است که چگونه مواجهه انسان با ماشینهای گفتوگومحور، بازتابی از بحران معنویت و خودفهمی انسان در جهان تکنولوژیک است. مقاله در سه محور به تحلیل این پدیده میپردازد: (1) تمایل انسان به انسانانگاری فناوری بهعنوان نشانهای از میل خلاق انسان برای ساخت موجودی شبیه به خود؛ (2) محو مرز میان قضاوت انسانی و محاسبه ماشینی و پیامدهای اخلاقی آن در فروکاست داوری به کارکرد؛ (3) بازتاب نیاز انسان به معنا، رابطه و حضور خداگونه در آینه مصنوع بهعنوان تلاشی ناخودآگاه برای بازسازی حضور الهی در جهان دیجیتال. نتیجه پژوهش نشان میدهد که اثر الیزا صرفاً پدیدهای روانشناختی یا زبانی نیست، بلکه آینهای الهیاتی از وضعیت انسان معاصر است؛ آینهای که در آن، میل انسان به معنا، رابطه و حضور، در قالب فناوری بازتاب مییابد. نتیجه این پژوهش آن است که اثر الیزا آشکارساز حقیقتی الهیاتی درباره انسان معاصر است: انسان در عصر هوش مصنوعی بیش از پیش در معرض این خطر است که بازتاب را با حضور، شبیهسازی را با معنا، و کارکرد را با قضاوت خلط کند.
