پاسخی به تقدیرگرایی الهیاتی بر اساس نظریة نسبیت اینشتین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.22059/jpht.2026.400637.1006150

چکیده

رابطة بین علم خطاناپذیر الهی و اختیار انسان همواره مورد توجه اندیشمندان در ادیان ابراهیمی بوده است. در این پژوهش که به روش توصیفی‌ـ تحلیلی انجام شده است با کمک گرفتن از قوانین نسبیت اینشتین و یکی از نتایج آن یعنی هم‌زمانی ابدی‌ـ زمانمند نتیجه گرفته‌ایم کههمة براهین تقدیرگرایی الهیاتی از فرض نادرست تقسیم زمان به سه بخش گذشته و حال و آینده استفاده کرده‌اند. اگرچه این تقسیم‌بندی زمان از جایگاه و نظرگاه انسانی درست به نظر می‌رسد، با توجه به اینکه خدا به صورت هم‌زمانی ابدی‌ـ زمانمند با جهان در ارتباط است و کل زمان این جهان با یک لحظة حال بدون تغییر از ابدیت خدا هم‌زمان است، می‌توان گفت از نظرگاه الهی این تقسیم‌بندی نادرست است و علم خداوند به همة رخدادهای این جهان از جمله افعال انسانی همواره علم به زمان حال و بدون تغییر است و از آنجا که علم به زمان حال هیچ ناظری با اختیار هیچ فاعلی در تعارض نیست می‌توان گفت علم الهی از نظرگاه الهی با اختیار انسان سازگار است؛ ولی در عین حال همین اختیار از نظرگاه انسانی به دلیل درک نادرست فضاـ زمان به صورت جبر الهیاتی توسط ما انسان‌ها درک می‌شود. این در حالی است که از آنجا که خدا بنا به تعریف باور کاذب و غیر حقیقی ندارد، در مقام مقایسه بین دو نظرگاه الهی و انسانی، می‌توان گفت حقیقت افعال انسانی همان اختیار است که نزد خدا حاضر است و این حقیقت به دلیل درک نادرست فضاـ زمان به صورت توهم جبر الهیاتی بر ما انسان‌ها بروز می‌کند. همچنان که درک نادرست فضا توسط پیشینیان ما حقیقت خورشید مرکزی در منظومة خورشیدی را به صورت توهم زمین مرکزی بر آن‌ها بروز داده بود. بنابراین می‌توان گفت براهین تقدیرگرایی الهیاتی بر درک نادرست از فضاـ زمان بنا شده و نادرست هستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


استانارد، راسل (1391). نسبیت. ترجمة پوریا ناظمی. تهران: بصیرت.
استراترن، پل (1389). اینشتین و نسبیت. ترجمة ابوالفضل حقیری قزوینی. تهران: بصیرت.
باربور، ایان (1391). دین و علم. ترجمة پیروز فطوره‌چی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
بوئتیوس (1402). تسلای فلسفه. ترجمة سایه میثمی. تهران: نگاه معاصر.
پلانتینگا، الوین و همکاران (1396). کلام فلسفی. ترجمة ابراهیم سلطانی و همکاران. تهران: صراط.
جرجانی، ع. (1325 ق). شرح المواقف. قم: الشریف الرضی. ج2.         
خواجه نصیرالدین محمد ابن محمد (1395). جبر و اختیار. ترجمة محمود نعمتی. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
ذوالفقاری، شهاب (1387). ابن‌سینا و گسترة علم الهی. معرفت فلسفی، ش 19، 193 ـ 212.
رضایی، محمد (1393). علم الهی و اختیار انسان از دیدگاه بئوتیوس و پایک و نقد آن بر اساس فلسفة اسلامی. اندیشة نویندینی، ش 3، 19 ـ 36.
زارع‌پور، محدصالح؛ محمد، سعیدی‌مهر و سید محمدعلی، حجتی (1390). جبرگرایی الهیاتی و راه‌حل‌های آن. معرفتفلسفی، ش 31، 103 ـ 146.
زارع، روزبه (1402). ارادةآزاد. تهران: پارسیک.
زاگزبسکی، لیندا (1390). علم پیشین الهی و اختیار انسان. ترجمة ان‌شاءالله رحمتی. اطلاعات حکمت و معرفت، س 6، ش 6، 57 ـ 61.
صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم (1387). مفاتیحالغیب. ترجمة محمد خواجوی، تهران: مولی.
طباطبایی،م. ح. (1391). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
علامه حلی، حسن ابن یوسف (1388). کشف المراد فی  تجرید الاعتقاد. ترجمة علی شیروانی. قم: دارالعلم.
کاپلستون، فردریک چارلز (1401). اسپینوزا. ترجمة سید محمد حکاک. تهران: علم.
کارگر شورکی، محمدحسین و نصیری، منصور (1400). تبیین سازگاری علم پیشین الهی و اختیار انسان در بستر نظریة نسبیت اینشتین. نقد و نظر، س 26، ش 3، 9 ـ 33.
کشفی، عبدالرسول و امیری، زینب (1393). بررسی تطبیقی آرای لیندا زاگزبسکی و استاد مطهری در باب علم پیشین الهی و اختیار انسان. اندیشة دینی، ش 52، 65 ـ 103.
کشفی، عبدالرسول و طایفه‌رستمی، متین (1394). بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و ویلیام کریگ در باب مسئلة تقدیرگرایی الهیاتی. حکمت معاصر، س 6، ش 3، 75 ـ 100.
مرتضوی‌نیا، محمدباقر (1385). امر بین الامرین از منظر عقل و نقل. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
مطهری، مرتضی (1385). مجموعه آثار. قم: صدرا. ج 1.
معقولی، نادیا (1391). نسبیت در یک نگاه کلی. کتاب ماه علوم و فنون، ش 68.
نسفی، نجم‌الدین (1392). عقاید نسفیه و شرح آن. ترجمة علی‌اصغر حلبی. تهران: زوار.
یاری‌زاده، علی؛ موسوی، میرسعید و قنبرنژاد، علی (1399). مسئلة علم الهی و اختیار بشر نقد و بررسی راه‌حل‌های کلاسیک با مرکز بر دیدگاه زاگزبسکی. فلسفة دین، د 7، ش 4، 507 ـ 683.
یامر،ماکس (1385). خداشناسی و نظریه‌های فیزیک اینشتین. ترجمة شهرام تقی‌زادة انصاری. فلسفه و کلام، ش 25،46 ـ 62.
Allama Heli, H. Y. (2009). Kashf al-Murad fi Rah Tadhriid al-I'tiqad. Translated by Ali Shirvani. Qom: Dar al-Ilm Publications. (in Persian)
Barbo, A. (2013). Religion and Science. Translated by Pirouz Fatourehchi. Tehran: Publication Organization of the Research Institute of Islamic Culture and Though. (in Persian)
Boethius ((2023). The Consolation of Philosophy. Translated by Sayeh Meysami. Tehran: Negah-e-Moser. (in Persian)
Copleston Frederick Charles ((2022). Spinoza. Translated by Seyyed Mohammad Hakak. Tehran: Alam Publications. (in Persian)
Jorjani, A. ()(1947). Description of positions. Qom: Al-Sharif Al-Razi Publications Vol. 2. (in Persian)
Kargar Shorki, M.H. & Nasiri, M. (2021). Explanation of the Compatibility of Divine Foreknowledge and Human Freedom in the Context of Einstein's Theory of Relativity. Criticism and Opinion, Year 26, Issue 3, 9-33. (in Persian)
Kashfi, A.R. & Amiri, Z. (2014). A comparative study of the views of Linda Zagzbeski and Professor Motahari on divine foreknowledge and human free will. Religious Thought, Issue 52, 75-100. (in Persian)
Kashfi, A.R. & Tayefeh Rostami, M. (2015). A comparative study of the views of Allameh Tabataba'i and William Craig on the issue of theological fatalism. Contemporary Wisdom, Year 6, Issue 3. 75-100. (in Persian)
Khwaja Nasir al-Din Muhammad Ibn Muhammad (2016). Determinism and Choice. Translated by Mahmoud Nemati. Qom: Islamic Resources Collection. (in Persian)
Moaqouli, N. (2012). Relativity in a general perspective. Science and Technology Month Book, Issue 68. (in Persian)
Mortezavi-Nia, M.B. (2006). The two-way relationship from the perspective of reason and tradition. Qom: Al-Mustafa International Translation and Publishing Center. (in Persian)
Motahhari, M. (2006). Collection of works. Qom: Sadra Publications. Vol. 1. (in Persian)
Nasfi, N. (2013). Nasfiyyah beliefs and their explanation. Translated by Ali Asghar Halabi. Tehran: Zavar Publications. (in Persian)
Plantinga Alvin et al. (2017). Philosophical Theology. Translated by Ebrahim Soltani et al. Tehran: Sarat Publications. (in Persian)
Rezaei, M. (2014.) Divine knowledge and human freedom from the perspective of Boethius and Pike and its criticism based on Islamic philosophy. Modern religious thought, Issue 3, 19-36. (in Persian)
Sadr al-Din Shirazi, M. I. (2008). Mafatih al-Ghayb. Translated by Mohammad Khawajoo. Tehran: Mawli Publications. (in Persian)
Standard, R. (2012). Relativity. Translated by Pouria Nazemi. Tehran: Basirat. (in Persian)
Strathren, P. (2010). Einstein and Relativity. Translated by Abolfazl Hagiri Qazvini. Tehran: Basirat. (in Persian)
Stump, E. & Kertzman, N. (1989). Eternity. Thejournal of Philosophy, Vol. 78, No. 8, 424-458.
Tabatabaei, M. H. (2012). Principles of Philosophy and the Method of Realism. Tehran: Sadra. (in Persian)
Yammer, M. (2006). Theology and Einstein's Physics Theories. Translated by Shahram Taghizadeh Ansari. Philosophy and Theology, No. 25, 46-62. (in Persian)
Yarizadeh, A., Mousavi, M., & Qanbarnejad, A. (2010). The Problem of Divine Knowledge and Human Freedom: Criticism and Examination of Classical Solutions with a Center on Zagzbeski's Viewpoint. Philosophy of Religion, Vol. 7, Issue 4, 507-683. (in Persian)
Zagzebski, L. (2002). Omniscience and the arrow of time. Faiteand philosophy, 19.
----------------. (2011). Divine pre-knowledge and human freedom. Translated by Rahmati. Information on wisdom and knowledge, Year 6, Issue 6, 57-61. (in Persian)
Zare-Pour, M.S., Saeedi-Mehr, M., & Hojjati, S. M.A. (2011). Theological determinism and its solutions, Philosophical knowledge, Issue 31, 103-146. (in Persian)
Zare, R. (2014). Free will. Tehran: Parsik. (in Persian)
Zulfiqari, Sh. (2008). Avicenna and the Scope of Divine Knowledge. Philosophical Knowledge, No. 19, 193-212.