مجله علمی

مجله علمی " فلسفه دین "

نقد و بررسی استدلال‌های ناسازگاری در سه صفت الهی: خالقیت، بساطت، و سرمدیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فلسفة دین، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
2 گروه کلام و فلسفة دین، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
10.22059/jpht.2026.410483.1006190
چکیده
بحث سازگاری یا ناسازگاری صفات خداوند امروزه از مباحث مهم فلسفة دین به ‌شمار می‌رود. گاهی ادعای ناسازگاری در برخی صفات خداوند‌ــ مانند علم مطلق و قدرت مطلق‌ــ به ‌صورت جداگانه مطرح می‌شود و تلاش بر این است که با استدلال‌های مختلف این صفات به صورت خودمتناقض نشان داده شوند. در موارد دیگر ادعای ناسازگاری میان دو یا چند صفت مطرح می‌شود؛ به‌ گونه‌ای که جمع این صفات در موجودی واحد و یگانه از نظر منطقی ناممکن تلقی می‌شود. بر همین اساس، خداناباوران می‌کوشند با استناد به چنین ناسازگاری‌هایی در صفات الهی راهی برای اثبات ادعای خود‌ــ یعنی انکار قاطعانة وجود خداوند‌ــ بیابند. از صفاتی که به طور جداگانه مورد ادعای ناسازگاری قرار گرفته‌اند و سعی شده به صورت خودمتناقض نشان داده شوند سه صفت خالقیت و بساطت و سرمدیت الهی هستند. در این مقاله، استدلال‌هایی را مورد نقد و بررسی قرار خواهیم داد که در پی نشان دادن ناسازگاری در این سه صفت هستند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اشعری، ابوالحسن (۱۴۰۰). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. تصحیح هلموت ریتر، ویسبادن (آلمان). چ 3. النشرات الاسلامیه.
ــــــــــــــــ (بی‌تا). اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع. تصحیح حموده غرابه. القاهره: المکتبه الازهریه للتراث.
پترسون، مایکل و همکاران (۱۳۹۳). عقل و اعتقاد دینی. چ 3. ترجمة احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران: طرح نو.
جرجانی، سید شریف (1412). شرح المواقف. قم: منشورات الشریف الرضی.
دوانی، جلال‌الدین (۱۳۸۱). رسالة اثبات الواجب الجدیده، در: سبع رسائل. تحقیق احمد تویسرکانی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
رازی، فخرالدین (1992). المحصل. تحقیق سمیج دغیم. بیروت: دار الفکر اللبنانی.
غزالی، ابوحامد (۱۴۰۹). الاقتصاد فی الاعتقاد. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ـــــــــــــ (بی‌تا). تهافت الفلاسفه. تحقیق سلیمان دنیا. قاهره: دار المعارف.
لاهیجی، عبدالرزاق (۱۳۸۳). گوهر مراد. قم: سایه.
ـــــــــــــــــ (۱۴۲۸ ق). شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام. تحقیق اکبر اسد علی‌زاده. چ 2. قم: مؤسسة امام صادق.
مصباح‌ یزدی، محمدتقی (۱۳۹۳). تعلیقه علی نهایه الحکمه. قم: انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
میرداماد، محمدباقر (۱۳۶۷). القبسات. تحقیق مهدی محقق و همکاران. چ 2. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
نراقی، مولی مهدی (۱۴۲۳). جامع الافکار و ناقد الانظار. تحقیق مجید هادی‌زاده. تهران: مؤسسة انتشارات حکمت.
یوسفیان، حسن (۱۳۹۰). کلام جدید. چ 3. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
Aquinas, T. (1975). Summa Contra Gentiles. Anton Charles Pegis (Trans). London: University of Notre Dame Press. Vol. 1.
Ash'ari, A. H. (1980). Maqalat al-Islamiyin wa Ikhtilaf al-Musallin. Helmut Ritter (Ed.). Wiesbaden (Germany). 3rd ed. Al-Nasharat al-Islamiyyah. (in Arabic)
----------------- (n.d.). Al-Luma' fi al-Radd 'ala Ahl al-Zaygh wa al-Bida'. Hamudah Gharabah (Ed.). Cairo: Al-Maktabah al-Azhariyyah li al-Turath. (in Arabic)
Brower, J. E. (2008). Making Sense of Divine Simplicity. Faith and Philosophy, 25(1), 1–18.
Davani, JD. (2002). Risaleh Esbat al-Vajeb al-Jadidah. In Sab'e Rasael. Ahmad Toviserkani (Ed.). Tehran: Miras-e Maktub Research Center. (in Arabic)
Fulmer, G. (2003). The concept of the supernatural. In Michael Martin & Ricki Monnier (Eds.). The Impossibility of God (pp. 326–327). New York: Prometheus Books.
Ghazali, A.H. (1989). Al-Iqtisad fi al-I'tiqad. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. (in Arabic)
----------------- (n.d.). Tahafut al-Falasifah. Sulaiman Dunya (Ed.). Cairo: Dar al-Ma'arif. (in Arabic)
Jurjani, S. Sh. (1991). Sharh al-Mawaqif. Qom: Manshurat al-Sharif al-Radi. (in Arabic)
Kenny, A. (1979). The God of the Philosophers. Oxford: Clarendon Press.
Lahiji, A.R. (2004). Gohar-e Morad. Qom: Saye Publishing. (in Persian)
----------------- (2007). Shawariq al-Ilham fi Sharh Tajrid al-Kalam. Akbar Asad Alizadeh (Ed.). 2nd ed. Qom: Imam Sadiq Institute.  (in Arabic)
Markham, I. S. (2010). Against Atheism: Why Dawkins, Hitchens, and Harris are Fundamentally Wrong. Oxford: Wiley-Blackwell.
Martin, M. & Monnier, R. (Eds.) (2003). The Impossibility of God. New York: Prometheus Books.
Mirdamad, M.B. (1988). Al-Qabasat. Mahdi Mohaqqeq et al., (Eds.). 2nd ed. Tehran: University of Tehran Press. (in Arabic)
Misbah Yazdi, M.T. (2014). Ta'liqah 'ala Nihayat al-Hikmah. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute Press. (in Arabic)
Naraghi, M.M. (2003). Jami' al-Afkar wa Naqid al-Anzar. Majid Hadi-zadeh (Ed.). Tehran: Hekmat Publishing Institute. (in Arabic)
Peterson, M. et al. (2014). Reason and Religious Belief. Ahmad Naraghi & Ebrahim Soltani (Trans.). 3rd ed. Tehran: Tarh-e No Publications. (in Persian)
Plantinga, A. (1980). Does God Have a Nature?. Milwaukee: Marquette University Press.
Razi, F.D. (1992). Al-Muhassal. Samih Dughaym (Ed.). Beirut: Dar al-Fikr al-Lubnani. (in Arabic)
Smith, Q. (1988). An Analysis of Holiness. Religious Studies, 24, 511–527.
Swinburne, R. (2016). The Coherence of Theism. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press.
Yusufian, H. (2011). Kalam-e Jadid. 3rd ed. Tehran: SAMT Publications. (in Persian)