مجله علمی

مجله علمی " فلسفه دین "

دو کاربرد فلسفی از انگارۀ «الأجزاء الاصلیه» در کلام اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه فلسفه و کلام، دانشکدة فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران
10.22059/jpht.2026.409554.1006181
چکیده
در تاریخ کلام اسلامی، انگارۀ «الأجزاء الأصلیه» نقشی کلیدی داشته است. نخستین ‌بار این انگاره در نظریه‌ای دربارۀ معیارِ این‌همانیِ درزمانیِ بدنِ مادّی و به‌ عنوان پاسخی به شبهۀ آکِل و مأکول ظهور کرد. از این منظر، معیارِ این‌همانیِ بدن مادّیِ ما در طولِ زمان این‌همانیِ اجزای اصلیِ آن است و نه چیزِ دیگر. اما در قرن‌ هفتم انگارۀ «الاجزاء الاصلیه» کاربردی متمایز یافت و در دیدگاهی دربارۀ چیستیِ خویشتنِ انسانی ظاهر شد: «من همان اجزای اصلیِ بدن مادّی هستم». این دیدگاه فیزیکالیستی مستقل از دیدگاه قبلی است و لوازمِ منطقیِ متفاوتی دارد. در این مقاله این دو کاربرد بازشناسی و توضیح داده شده است.
کلیدواژه‌ها

اشعری، ابوالحسن (1400/ 1980 م). مقالات الاسلامیین. تصحیح هلموت ریتر. لایدن: دار النشر فرانز شتاینر بفیسبادن.
افنان، سهیل محسن (1385). واژه‌نامۀ فلسفی. تهران: حکمت.
ایجی، عضدالدین (بی‌تا). المواقف. بیروت.
آمدی  سیف الدین (1424 ق، 2004 م). أبکار الأفکار فی أصول الدین. تحقیق احمد محمد مهدى. قاهره: دار الکتب.
بحرانی، کمال‌الدین میثم (1434 ق/ 2013 م). قواعد المرام. تحقیق انوار معاد المظفر. کربلا: العتبه الحسینیه.
بلیک، ژانت و شفیع‌بیک، ایمان (1395). آموزش زبان یونانی باستان. تهران: حکمت.
بیاضی نباطی عاملی، زین‌الدین علی بن یونس (1389). الباب المفتوح الی ما قیل فی النفس و الروح. تصحیح حمید عطایی نظری. قم: مکتبه العلامه المجلسی.
تاج رازی (1386). کشف المعاقد فی شرح قواعد العقائد. به همّت زابینه اشمیتکه. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفة ایران و مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین ـ آلمان.
حمّصی رازی، سدیدالدین (1404ق). المنقذ من التقلید. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، مؤسسة النشر الإسلامی‏.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر (1378/ 1999 م). المحصّل. تحقیق حسین آتای. افست قم: انتشارات الشریف الرضی.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (1406 ق/ 1986 م). الاربعین فی اصول الدین. تحقیق احمد حجازی السقا. قاهره: مکتبه الکلیات الازهریه.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (1407 ق/ 1987 م). المطالب العالیه من العلم الإلهی. تحقیق احمد حجازی السقا. بیروت: دارالکتب العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (1411 ق). المباحث المشرقیه. افست قم: بیدار.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (1436 ق/ 2015 م). نهایه العقول فی درایه الاصول. تحقیق سعید عبداللطیف فوده. بیروت: دارالذخائر.
سیدمرتضی علم‏الهدى، على بن الحسین (1411 ق). الذخیره فی علم الکلام. تصحیح احمد حسینی اشکوری. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، مؤسسة النشر الإسلامی‏.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1405 ق). رسائل الشریف المرتضى. گردآورنده: مهدی رجایی. قم: دار القرآن الکریم.
شارح معتزلی ناشناخته (1385). شرح «التذکره فی احکام الجواهر و الاعراض» ابن متّوَیه. چاپ عکسی نسخۀ کتابت‌شده در 570 هجری. زیر نظر زابینه اشمیتکه و همکاران، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
طوسی، ابوجعفر محمد بن‌ الحسن (1406 ق). الاقتصاد فیما یتعلّق بالاعتقاد. بیروت: دار الاضواء.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ (1430 ق/ 1388). الاقتصاد فیما یجب علی العباد. تحقیق سید محمدکاظم موسوی. قم: دلیل ما.
طوسی، نصیرالدین (1359الف). تلخیص المحصّل. به ‌اهتمام عبدالله نورانی. تهران: انتشارات مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل کانادا ـ مونترال، شعبۀ تهران.
ـــــــــــــــــ (1359ب). قواعد العقائد، چاپ‌شده در تلخیص المحصّل. به‌ اهتمام عبدالله نورانی. تهران: انتشارات مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل کانادا ـ مونترال، شعبۀ تهران.
ــــــــــــــــ (1419 ق). تجرید الاعتقاد، چاپ‌شده در کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تصحیح حسن حسن‌زادة الآملی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
عبدالجبار همدانی (1962-1965 م). المغنی فی أبواب التوحید و العدل. تصحیح جورج قنواتی و همکاران. قاهره: الدار المصریه. ج ‏11.
علامه حلّی، حسن ‌بن یوسف (1413 ق/1993 م). کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد. تصحیح شیخ حسن مکّی عاملی. بیروت: دار الصفوه.
ـــــــــــــــــــــــــ (1419 ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تصحیح حسن حسن‌زاده الآملی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
ــــــــــــــــــــــــ (1428 ق/ 1386 ش). معارج الفهم فی شرح النظم. تحقیق عبدالحیم العوض الحلّی. قم: دلیل ما.
فاضل‌مقداد، جمال‌الدین مقداد بن عبدالله السیوری الحلّی (1380/ 1422 ق). اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه. تصحیح سید محمدعلی قاضی طباطبایی. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیة قم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1399/ 1442 ق). الانوار الجلالیه فی شرح الفصول النصیریه. تصحیح علی حاجی‌آبادی و عباس جلالی‌نیا. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1405 ق). إرشاد الطالبین إلى نهج المسترشدین. قم: منشورات مکتبه آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی.
فرمانیان، مهدی و صادقی کاشانی، مصطفی (۱۳۹۴). نگاهی به تاریخ تفکر امامیه؛ از آغاز تا ظهور صفویه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
فیومی، احمد بن محمد بن علی (1405 ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسة دار الهجره.
مجلسی، محمدباقر (1403 ق). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ملاحمی خوارزمی، محمود بن محمد (1387). تحفه المتکلّمین فی الردّ علی الفلاسفه. تحقیق و مقدمۀ ویلفرد مادلونگ و حسن انصاری. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
ʿAbd al-Jabbār b. a. b. ʿAbd al-jabbār al-hamadānī al-asadābādī (1961-1965). Al-mughnī fī abwāb al-tawhīd wa-l-ʿAdl. Edited by Muṣtafā Ḥilmī et al. Cairo: Al-Muassasa l-ʿāmma l-miṣrīyya li-l-taʿlīf wa-l-anbāʿ wa-l-nashr.
Afnān, S. M. (1984). A Philosophical Lexicon in Persian and Arabic. ISBN; 964-8713-30-8. Tehran: Ḥekmat Publication.
Al-Ashʿarī, A.L-Ḥ. ʿA. I. (1980). Kitāb maqālāt al-islāmiyyīn. Edited by Hellmut Ritter. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GMBH.
Al-Fayyūmī, A. M. (1985). Al-Misbāh al-Munīr. Qom. Dār Al-Hijrah.
Al-Ḥillī, A. Ḥ. b. Y. (1998). Kashf al-Murād fī Sharḥ Tajrīd al-Iʿitiqād. Edited by Ḥasan Ḥasan-Zāde Ᾱmulī. Qom: Islamic Publication Institute. (in Arabic)
------------------------ (2007). Maʿārij al-fahm. Edited by ʿAbd al-Ḥalīm al-ʿIwaz al-Ḥillī. Qom: Dalīl Mā. ISBN 978-964-397-218-3 (in Arabic)
------------------------ (1993). Kashf al-fawāʿid fī sharḥ qawāʿid al-ʿaqāʿid. Edited by Ḥasan Makkī ʿAmilī. Beirut: Dār Al-Safwa. (in Arabic)
Al-Ḥimmaṣī al-Rāzī, Sadīd al-Dīn. (1991). Al-Munqiḏ min al-Taqlīd. Qom: Islamic Publication Institute. (in Arabic)
Al-Ḥimmaṣī al-Rāzī, M. ʿA. M. (2007). Kashf al-Maʿāqid fī Sharḥ Qawāʿid al-ʿAqāʿid. Edited by Sabine Schmidtke. Tehran: Iranian Institute of Philosophy. ISBN: 978-964-8036-35-0 (in Arabic)
Al-Ījī, A. D. (n.d.). Al-Mawāqif fī ʿIlm al-Kalām (Stations of the Discipline of Kalām). Beirut. (in Arabic)
Al-Khwārazmī, R.D. M. (2008). Tuḥfat al-mutakallimīn fīl-radd ʿalal-falāsifa. Edited with an Introduction by Hasan Anṣāri & Wilferd Madelung. Tehran: Iranian Institute of Philosophy. (in Arabic)
Al-Murtaḍā, Sh. A.Q. ʿA. H. ʿA.H. (1985). Rasāʿil al- Al-Sharīf Al-Murtadhā. Edited by Mahdī Rajāeī. Qom: Dār al-Qurān al-Karīm. (in Arabic)
------------------------------------------ (1990). Al-Dhakhīra fī ʿIlm al-Kalām. Edited by Aḥmad al-Ḥusaynī. Qom: Islamic Publication Institute. (in Arabic)
Al-Nabātī al-ʿᾹmelī, ʿA. Y. B. (2010). Al-Bāb al-Maftūḥ ilā mā Qīla fī al-Nafs wa al-Rūḥ. Edited by Hamīd ʿAtāeī Nazarī. Qom: ʿAllāmah Majlesī Library. ISBN 978-964-95663-5-1 (in Arabic)
Al-Rāzī, F.D. (n.d.). Al-matālib al-ʿāliyya min al-ʿilm al-ilāhī. Edited by Aḥmad Ḥijāzī al-Saqqā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿArabi. (in Arabic)
---------------- (1990). Almabāḥith al-Mashriqīyya. Qom: Reprinted by Bīdār Publications. (in Arabic)
---------------- (1986). Al-arbaʿīn fī Usūl al-dīn. Edited by Aḥmad Ḥijāzī al-Saqqā. Cairo: Maktabat al-kullīyyāt al-azharīyya. (in Arabic)
Al-Rāzī, F.D. (1999). Muḥaṣṣal. Edited by Husayn Ᾱtāy. Qom: Al-sharīf Al-rāzī. (in Arabic)
---------------- (2015). Nahāyat al-ʿuqūl fī Dirāyat al-uṣūl. Edited by Saʿied ʿAbd al-Latīf Fūda. Beirut: Dār al-Dhakhāʿir. (in Arabic)
Al-Tūsī, A. J. M. Ḥ. (1986A). Al-Iqtiṣād fīmā Yataʿallaqu bil Iʿitiqād. Beirut: Dār al-Aḍwāʿ.
-------------------------- (1986B). Al-Iqtiṣād fīmā Yajibu ʿal al-ʿIbād. Edited by Muḥammad Kāẓim Mūsawie. Qom. Dalīl Mā. ISBN 978-964-397-466-4 (in Arabic)
Al-Tūsī, N.D. (1998). Tajrīd al-Iʿitiqād. Printed in Kashf al-Murād fī Sharḥ Tajrīd al-Iʿitiqād. Edited by Hasan Hasan-Zāde Ᾱmulī. Qom: Islamic Publication Institute. (in Arabic)
---------------- (1980A). Talkhīṣ al-Muḥaṣṣal. Edited by ʿAbd al-Allāh Nūrānī. Tehrān: Institute of Islamic Studies. (in Arabic)
---------------- (1980B). Qawāʿid al-ʿAqāʿid. Printed in Talkhīṣ al-Muḥaṣṣal. Edited by ʿAbd al-Allāh Nūrānī. Tehrān: Institute of Islamic Studies. (in Arabic)
Al-Ᾱmidī, S.D. (2004). Abkār al-Afkār. Edited By Aḥmad Muḥammad Mahdī. Cairo: Dār Al-Kutub. (in Arabic)
Baḥrānī, K.M. (2013). Qawāʿid al-Marām fī ʿilm al-Kalām. Edited by Anwār Maʿaād al-Muẓaffar. Karbalā: Al-ʿAtabāt al-Husayniyya. (in Arabic)
Blake, J. E. et al. (2016). Ᾱmūzesh e Zabān e Yūnāni ye Bāstān. Tehran: Ḥekmat Publication. (in Persian)
Chisholm, R. M. (1973). Parts as Essential to Their Wholes. Review of Metaphysics, 26(4), 581-603.
Farmānīyan, M. & Kāshānī, M. Ṣ. (2015). A Glance at the History of Imāmīyah Thought. Qom: Academy of Islamic Sciences and Culture. (in Persian)
Majlisī, M.B. (1983). Biḥār al-Anwār. Edited by Jawād al-ʿAlawī et al. Beirut: Dār Iḥyā al-Turāth al-ʿArabī. (in Arabic)
Miqdād al-Suyūrī, J.D. (1985). Irshād al-Tālibīn ilā naḥj al-Mustarshidīn. Edited by Mahdi Rajāeī.
---------------------------- (2001). Al-Lawāmiʿ al-Ilāhīyya fī al-Mabāhith al-Kalāmīyya. Edited by Muhammad Ali Qāḍi Tabātabāei. Qom: Office of Islamic Propagation of the Islamic Seminary of Qom. ISBN: 964-424-883-X (in Arabic)
---------------------------- (2021). Al-Anwār al-Jalālīyya fī Sharḥ al-Fuṣūl al-Naṣīrīyya. Edited by Ali Ḥāji Abādi et al. Mashhad: Islamic Research Foundation Astān Quds Razavi. (in Arabic)
Non Known (2006). An Anonymous Commentary on Kitāb al-Tadhkira by Ibn Mattawayh. Introduction and Indices by Sabine Schmidtke. Tehran: Iranian Institute of Philosophy. (in Arabic)
Olson, E. T. (2007). What Are We? A Study in Personal Ontology. New York: Oxford University Press.
Plantinga, A. (1975). On Mereological Essentialism. The Review of Metaphysics, Vol. 28, No. 3, 468-476.
van Inwagen, P. (1978). The Possibility of Resurrection. International Journal for the Philosophy of Religion, 9(2), 114-121. Doi: 10.1007/bf00138364.
van Inwagen, P. (1990). Material Beings. Ithaca, NY: Cornell University Press.