مجله علمی

مجله علمی " فلسفه دین "

بازخوانی برهان صدیقین ابن‌سینا بر مدار بداهتِ “ضرورت ازلی” و “اصل واقعیت”

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه قم. قم. ایران.
10.22059/jpht.2026.413396.1006199
چکیده
برهان صدیقین همواره کانون مناقشات فلسفی میان خوانش‌های سینوی و صدرایی بوده است. درحالی‌که دسته‌ای از مدافعان برهان سینوی می‌کوشند با تطبیق مبانی ابن‌سینا بر اصالت وجود و امکان فقری، از ساحت این برهان دفاع کنند، منتقدان آن به شواهد متنیِ عدم التزام وی به این مبانی استناد می‌ورزند. این پژوهش می‌کوشد با عبور از این جدال‌های تاریخی و با روش تحلیلی - توصیفی، نشان دهد استحکام برهان سینوی لزوماً در گرو اثبات التزام او به مبانی متأخر صدرایی نیست. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ابن‌سینا در لایه نخستین و برترین سطحِ برهان خود، باتکیه‌بر “بداهتِ مفهومِ موجود و ضرورت” (در الهیات شفا) و انحصار “ضرورت ازلی” به خداوند در منطق و فلسفه، برهان را بر “اصل واقعیت” بنا نهاده است؛ واقعیتی که حتی سوفسطایی نیز ناچار به پذیرش آن است. در این رویکرد، اثبات واجب نه یک استنتاج نظری از امکان فقری، بلکه نوعی “تذکار” به مصداقِ بالذاتِ ضرورت است؛ در این تحلیل، برهان ابن‌سینا دارای مراتبی است که در عالی‌ترین مرتبه، بدون درگیرشدن در دوگانه امکان ماهوی یا فقری، با آمیختگی که پیش‌تر میان “واقعیت”، “ضرورت ازلی” و “واجب‌الوجود” نشان داده، به واسطه متن واقعیت، خداوند را اثبات می‌کند و سپس در مراتب بعدی به بیان سطوح نظری‌تر می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات