مجله علمی

مجله علمی " فلسفه دین "

بازخوانی برهان صدیقین ابن‌سینا بر مدار بداهتِ «ضرورت ازلی» و «اصل واقعیت»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فلسفه و کلام، دانشکدة الهیات، دانشکاه قم، قم
2 گروه فلسفه و کلام، دانشکدة الهیات، دانشگاه قم، قم
10.22059/jpht.2026.413396.1006199
چکیده
برهان صدیقین همواره کانون مناقشات فلسفی میان خوانش‌های سینوی و صدرایی بوده است. درحالی‌که دسته‌ای از مدافعان برهان سینوی می‌کوشند با تطبیق مبانی ابن‌سینا بر اصالت وجود و امکان فقری از ساحت این برهان دفاع کنند، منتقدان آن به شواهد تاریخیِ عدم التزام وی به این مبانی استناد می‌ورزند. این پژوهش می‌کوشد با عبور از این جدال‌های تاریخی و با روش تحلیلی‌ـ توصیفی نشان دهد استحکام برهان سینوی لزوماً در گرو اثبات التزام او به مبانی متأخر صدرایی نیست. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ابن‌سینا در لایة نخستین و برترین سطحِ برهان خود، با تکیه بر «بداهتِ مفهومِ موجود و ضرورت» (در الهیات شفا) و انحصار «ضرورت ازلی» به خداوند در منطق و فلسفه، برهان را بر «اصل واقعیت» بنا نهاده است؛ واقعیتی که حتی سوفسطایی نیز ناچار به پذیرش آن است. در این رویکرد، اثبات واجب نه یک استنتاج نظری از امکان فقری، بلکه نوعی «تذکار» به مصداقِ بالذاتِ ضرورت است. در این تحلیل، برهان ابن‌سینا دارای مراتبی است که در عالی‌ترین مرتبه، بدون درگیر شدن در دوگانة امکان ماهوی یا فقری، با آمیختگی که پیش‌تر میان «واقعیت»، «ضرورت ازلی»، و «واجب‌الوجود» نشان داده، به واسطة متن واقعیت، خداوند را اثبات می‌کند و سپس در مراتب بعدی به بیان سطوح نظری‌تر می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۶۳ه.ش). المبدأ و المعاد. به تحقیق عبدالله نورانی. تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه تهران ـ دانشگاه مک گیل.
ــــــــــــــــــــــــــ (۱۴۰۴ ق الف) التعلیقات. به تحقیق عبدالرحمن بدوی‌. قم: مکتب الاعلام الاسلامی‌.
ــــــــــــــــــــــــــ (۱۴۰۴ ق ب). الشفا الالهیات. به تصحیح سعید زاید. قم: انتشارات مرعشی نجفی.
ــــــــــــــــــــــــــ (۱۴۳۳ ق). الشفاء، المنطق (ج ۲)، کتاب القیاس. چ 2. به تصحیح سعید زاید، قم: مکتبه سماحه آیتالله العظمی المرعشی النجفی الکبری.
ــــــــــــــــــــــــــ (۱۹۸۹ م). الحدود. چ 2. قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
ــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). النجاة، تهران، انتشارات دانشگاه تهران‌.
ــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۶۸). شرح حکمت متعالیه. تهران: انتشارات الزهرا. ج ۱.
خوشنویسان، مریم و همکاران (۱۴۰۱). بررسی تطبیقی‌ـ انتقادی آرای ابن‌سینا و فخر رازی و ملاصدرا دربارة حدوث و قدم طبیعت. حکمت و فلسفه، ۱۸(۷۰)، ۲۷ ـ ۵۳.
ذبیحی، محمد (۱۳۷۹). اتحاد عاقل و معقول از دیدگاه ابن‌سینا. پژوهش‌های فلسفی‌ـ کلامی، ۲(۵-۶)، ۲۱ ـ 33. Doi:10.22091/pfk.2000.452
ـــــــــــــــ (۱۳۸۹). فلسفة مشاء با تکیه بر اهم آرای ابن‌سینا. چ 4. تهران: سمت.
شیرازی، صدرالدین محمد (۱۹۸۱ م). الحکمه المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه. با حاشیة علامه طباطبایی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌. ج ۶.
عمادزاده، غلام‌حسین و فرشید، فرزاد (۱۴۰۱). ضرورت مطلقه و نسبت آن با امکان فقری در اندیشة ابن‌سینا و ملاصدرا. شناخت، 15(۱)، 213 ـ 230. magiran.com/p2498047.
مدرس آشتیانی، میرزامهدی (۱۳۵۲). تعلیقه بر شرح منظومة حکمت سبزواری. با اهتمام عبدالجواد فلاطوری و مهدی محقق. تهران.
مطهری، مرتضی (۱۴۰۲). اصول فلسفه و روش رئالیسم. چ 30. تهران: صدرا. ج ۵.
ـــــــــــــــ (۱۴۰۲). توحید. چ 38. تهران: صدرا.
ـــــــــــــــ (۱۴۰۲). شرح منظومه. چ 29. تهران: صدرا.
Avicenna (1404 AH). Al-Shifa’: Al-Ilahiyyat. S. Zayed (Ed.). Qom: Mar‘ashi Najafi Publications. (in Arabic)
----------- (1404 AH). Al-Ta‘liqat. ʿA. Badawi (Ed.). Qom: Maktab al-I‘lam al-Islami. (in Arabic)
----------- (1433 AH). Al-Shifa’: Al-Mantiq. Kitab al-Qiyas. 2nd ed. S. Zayed (Ed.). Qom: Grand Ayatollah Mar‘ashi Najafi Library. Vol. 2. (in Arabic)
----------- (1984). Al-Mabda’ wa al-Ma‘ad. ʿA. Nourani (Ed.). Tehran: Institute of Islamic Studies, University of Tehran–McGill University. (in Arabic)
----------- (1989). Al-Hudud. 2nd ed. Cairo: al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma li-l-Kitāb. (in Arabic)
----------- (n.d.). Al-Isharat wa al-Tanbihat. Qom: Nashr al-Balāgha. (in Arabic)
----------- (n.d.). Al-Najat. Tehran: University of Tehran Press. (in Arabic)
Emadzadeh, Gh. & Farshid, F. (2022). Absolute necessity and its relation to poverty-based possibility in the thought of Avicenna and Mulla Sadra. Shenakht Journal, 15(1), 213–230. (in Persian)
Javadi Amoli, A. (1989). Sharh-e Hikmat-e Muta‘aliyah. Tehran: Al-Zahra Publications. Vol. 1. (in Persian)
Khoshnevisan, M. et al. (2022). A critical comparative study of the views of Avicenna, Fakhr al-Din al-Razi, and Mulla Sadra on the origination and eternity of nature. Hekmat va Falsafeh, 18(70), 27–53. (in Persian)
Modarres Ashtiani, M. (1973). Ta‘liqa bar Sharh-e Manzumeh-ye Hikmat-e Sabzevari. A. Falaturi & M. Mohaqqeq (Eds.) Tehran. (in Persian)
Motahhari, M. (2023). Sharh-e Manzumeh. 29th ed. Tehran: Sadra Publications. (in Persian)
---------------- (2023). Towhid. 38th ed. Tehran: Sadra Publications. (in Persian)
---------------- (2023). Usul-e Falsafeh va Ravesh-e Realism. 30th ed. Tehran: Sadra Publications. Vol. 5. (in Persian)
Shirazi, S. M. (Mulla Sadra). (1981). Al-Hikmah al-Muta‘aliyah fi al-Asfar al-‘Aqliyyah al-Arba‘ah. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi. Vol. 6 with commentary by ‘Allamah Tabataba’i. (in Arabic)
Zabihi, M. (2000). The unity of the intellect and the intelligible from Avicenna’s perspective. Philosophical–Theological Research, 2(5–6), 21–33. (in Persian) https://doi.org/10.22091/pfk.2000.452
----------- (2010). Peripatetic philosophy with emphasis on the major doctrines of Avicenna. 4th ed. Tehran: SAMT. (in Persian)