مجله علمی

مجله علمی " فلسفه دین "

بررسیِ انتسابِ اِنفعالاتِ نَفسانی به خدا نزدِ ابنِ‌سینا؛ شخص‌وارگی، آری یا خیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدة الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 گروه فلسفة دین، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22059/jpht.2026.414552.1006205
چکیده
مسئلة شخص‌وارگیِ خداوند از مباحث محوری در فلسفة دین معاصر است که ارتباط وثیقی با امکان انتسابِ اوصافِ نفسانی و عاطفی به خداوند دارد. در این میان، نظامِ الهیاتیِ ابن‌سینا به دلیل تأکید بر بساطت، وجوبِ وجود، و نفیِ هر گونه تغییر و انفعال از ذاتِ واجب‌الوجود زمینه‌ای ممتاز برای تحلیل این مسئله فراهم می‌آورد. نوشتار حاضر با تمرکز بر مفهوم «انفعالات نفسانی» در چارچوب روان‌شناسی فلسفی ابن‌سینا و با تفکیک میان فعل و انفعال به بررسی امکان یا امتناع انتسابِ حالاتِ عاطفی به خداوند در دستگاه فکری او می‌پردازد. بدین منظور، نخست معنای انفعال نفسانی و عوامل اثرگذار بر نفس انسانی تبیین می‌شود. سپس ملاک‌های شخص‌وارگی در فلسفة دین معاصر تحلیل و با مبانی متافیزیکی ابن‌سینا مقایسه می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد ابن‌سینا، گرچه برخی مفاهیم چون عشق و رضا و لذت را به خداوند نسبت می‌دهد، آن‌ها را از معنای انفعالی و انسان‌وار تهی می‌سازد و در قالبی مابعدالطبیعی بازتعریف می‌کند. ازاین‌رو، در نظام سینوی، انتساب اوصاف نفسانی مستلزم شخص‌وارگیِ انسان‌وار نیست، بلکه صرفاً بر نوعی تشخّص متافیزیکی دلالت دارد که با بساطت و عدمِ تغیّر واجب‌الوجود سازگار است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Avicenna (1984). Al-Shifāʾ. Edited by Ibrāhīm B. Madkūr, Qum, Āyatullāh Marʿashī Najafī Library, 1st ed. (in Arabic)
Avicenna (1953). Treatises (The Treatise on the Principles of Wisdom and the Treatise on the Gift of the Leader to the Prince). Edited by Ḥilmī Ḍiyāʾ Ülken, Istanbul, Faculty of Letters, Istanbul University, 1st ed. (in Arabic)
Jacobs, Nathan A.; Chris, Firestone L. (2025). Philosophy of Religion. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, (entry/article).
Legenhausen, Gary (1986). Is God a Person?. Religious Studies, 22, 3–4, 307–323.
Swinburne, Richard (1993). The Coherence of Theism. Oxford, Clarendon Press, Revised ed.
Ṭūsī, Naṣīr al-Dīn (1996). Commentary on al-Ishārāt wa-l-Tanbīhāt. Qom, Nashr al-Balāghah, 1st ed. (in Arabic)