خدای مدرنیته و خدای دین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه کلام اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی

چکیده

با اولین گام‌هایِ مدرنیته در مغرب‌زمین، نقش خداوند از خیر اعلی به علتِ اولی و سپس به ساعت‌ساز لاهوتی تنزل یافت؛ آنگاه برای حفظِ نقش مستمرِ خداوند، نقشِ رخنه‌پوشیِ نارسایی‌هایِ قانون‌های طبیعت مطرح شد که هم از طرفِ الهیون و هم از منظر علمی راضی‌کننده نبود. خالق و معمار بازنشسته بودن، تقلیلِ علت فاعلی به نیروی میان اتم‌ها و در نتیجه انکار فاعلیت برای جهان و خداوند را موجودی متباین از جهان هستی دانستن که هر از گاهی جلوه‌گری می‌کند یا اکتفا کردن به برانگیختن عشق در میان موجودات، نقش‌های گوناگونی است که انسان مدرن برای خداوند قائل شد. این آرا در مقایسه با آنچه در متون معتبر دینی دربارۀ نقش خداوند گفته شده متفاوت است. خدای دین، مالک هستی، علت فاعلی و علت غاییِ جهان محسوب می‌شود. خدا در عین مباین بودن از جهان، در ذره ذرۀ جهان حاضر است.
 
 

کلیدواژه‌ها


 

  1. آربلاستر، آنتونی (1367ش). ظهور و سقوط لیبرالیسم غرب، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: نشر مرکز.
  1. استپلویچ، لارنس (1373ش). هگلی‌های جوان، ترجمۀ فریدون فاطمی، تهران: نشر مرکز.
  2. اریکسن، تروند برگ (1390ش). نیچه و مدرنیته، ترجمۀ اردشیر اسفندیاری، اصفهان: پرسش.
  3. باربور، ایان (1362ش). علم و دین، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  4. براون، کالین (1375ش). فلسفه و ایمان مسیحی، ترجمۀ طاطه‌ووس میکائیلیان، تهران: علمی فرهنگی.
  5. پاپکین، ریچارد و استرول، آوروم (1374ش). کلیات فلسفه، ترجمۀ سید جلال‌الدین مجتبوی، تهران: حکمت.
  6. ترنس، استیس والتر (1377ش) دین و نگرش نوین، ترجمۀ احمد رضا جلیلی، تهران: حکمت.
  7. تورن، آلن (1380ش). نقد مدرنیته، ترجمۀ مرتضی مردیها، تهران: گام نو.
  8. سایکس، استون (1376ش). فردریش شلایرماخر، ترجمۀ منوچهر صانعی دره‌بیدی، تهران: گروس.
  9. سبزواری، ملا هادی (بی‌تا). شرح المنظومه، قم: طبع ناصری.
  10. شیخ صدوق، ابی‌جعفر محمد‌بن علی‌بن بابویه (1378ق). عیون اخبار الرضا، تهران: انتشارات جهان.
  11. شیخ طوسی (1365ش). تهذیب الاحکام؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  12. صدرالمتألهین، محمد‌بن ابراهیم (1383ش). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعه، قم: مصطفوی.
  13. صدرالمتألهین، محمد‌بن ابراهیم (1366ش). شرح اصول الکافی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
  14. طباطبایى، محمد حسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
  15. طباطبایی سید محمد حسین (1416ق). نهایة الحکمة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
  16. عبدالکریمی، بیژن (1389ش). خدا در اندیشۀ غرب؛ بازتاب اندیشه، شمارۀ 32: 36 40.
  17. دورانت، ویل (1365ش). تاریخ تمدن، ترجمۀ احمد آرام و دیگران، ج 16، تهران: سازمان انتشارات آموزش انقلاب اسلامی.
  18. ژیلسون، اتین (1373ش). نقد تفکر فلسفی غرب، ترجمۀ احمد احمدی، تهران: حکمت.
  19. ژیلسون، اتین (1374ش). خدا و فلسفه، ترجمۀ شهرام پازوکی، تهران: حقیقت.
  20. کاسیرر، ارنست (1370ش). فلسفۀ روشنگرى، یدالله موقن، تهران: نشر نیلوفر.
  21.  کانت، ایمانوئل (1374ش). دین طبیعی، ترجمۀ منوچهر صانعی دره‌بیدی، فصلنامۀ ارغنون، شمارۀ 5 و 6: 293 334.
  22. کلینى، محمد‌بن یعقوب (1365ش). الکافی، ج 8، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
  23. کهون، لارنس (1390ش). متن‌هایی برگزیده از مدرنیسم تا پست مدرنیسم، ویراستۀ عبدالکریم رشیدیان، تهران: نشر نی.
  24. ملکیان، مصطفی (1377ش). تاریخ فلسفۀ غرب، ج 2، قم: دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
  25. مونسما، جان کلوور (1362ش). اثبات وجود خدا، ترجمۀ احمد آرام و دیگران، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
  26. هندرسن، ایان (1377ش). رودولف بولتمان، ترجمۀ محمد سعید حنایی کاشانی، تهران: گروس.