ساحت عقل در نگاه اشاعره

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ ، تمدن و ادیان ، دانشگاه پیام نور

چکیده

از آنجایی که نگاه فِرَق اسلامی دربارۀ گسترۀ عقل بشری در شناخت دین گوناگون است. این مقاله بر آن است تا در جهت پاسخ به این پرسش‌ها که آیا اشاعره بر افکار ظاهرگرایانۀ خود باقی ماندند؟ یا عقل را ابزاری برای شناخت دین می‌دانند؟ مبانی فکری و نظری آنها از نظر عقل را بررسی و در نهایت این نتیجه را به اثبات رساند که: با وجود نگاه سنت‌گرایانۀ اشاعره نسبت به عقل (که بر اساس آن نقل را مقدم بر عقل می‌دانند و توجه خود را به ظواهر قرآن و احادیث معطوف کرده‌اند) به این مفهوم نیست که از توان عقل برای فهم دین بهره نمی‌برند و سخت با آن مخالفند؛ مطابق این نظریه، اشعری که سال‌ها بن‌مایۀ تفکرات کلامی خود را با تکیه بر عقل اندیشمندانه ارائه می‌داد، چگونه می‌تواند به‌طور کامل عقل را از ورطۀ اندیشه‌های خود کنار گذارد و با آن به مخالفت برخیزد؟! بدین جهت ایشان در مسائل دینی و کلامی، مانند قدیم بودن قرآن، شفاعت، نصب امام، به دلیل عقل و در بسیاری از موارد، قائل به تفصیل شده‌اند که در آثار اشعری و پیروانش همچون غزالی و فخر رازی مشهود و گواه این مدعاست.

کلیدواژه‌ها


ـ قرآن.

  1. ابن‌اثیر الجزری، مجدالدین أبوالسعادات المبارک‌بن محمد (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم: اسماعلیان.
  2. ابن‌خلدون (۱۳۵۳). مقدمه، ترجمۀ محمد پروین گنابادی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  3. ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1400 ق). رسائل ابن‌سینا، قم: انتشارات بیدار.
  4. ابن‌منظور الأنصاری، محمد‌بن مکرم‌بن علی، أبوالفضل، جمال‌الدین (1414 ق). لسان العرب،  بیروت: دار صادر.
  5. ابوزهره، محمد (1393). تاریخ مذاهب اسلامی، ترجمۀ علیرضا ایمانی، چ دوم، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
  6. اشعری، ابوالحسن (1955). اللمع فی الرد علی اهل الزیع و البدع، مصر: شرکت مساهمه مصری.
  7. اشعری، علی (۱۹۸۰). مقالات الاسلامیین، به کوشش ریتر، ویسبادن: بی‌نا.
  8. الفراهیدی، عبدالرحمن الخلیل‌بن احمد (1409 ق). العین، قم: دارالهجره.
  9. الله بداشتی، علی (1392). توحید و صفات الهی، قم: انتشارات دانشگاه قم.
  10. ــــــــــــــ (پاییز و زمستان 1389). «جایگاه عقل در الهیات از نگاه متکلمان مسلمان»، فصلنامه عقل و دین، شمارۀ پیاپی 3.
  11. ایجی، میر سید شریف (۱۳۲۵ ق). شرح المواقف، چ اول، قم: الشریف الرضی.
  12. آمدی، عبدالواحد‌بن محمد تمیمی (1366). غررالحکم و دررالکلم، قم: دارالکتاب الاسلامی.
  13. آهنگران، محمد رسول (زمستان 1387). «بازخوانی محل نزاع اشاعره و عدلیه دربارۀ حسن و قبح عقلی»، فصلنامۀ اندیشۀ نوین دینی، شمارۀ 15.
  14. بکِّار، عثمان (1387). تاریخ و فلسفه علوم اسلامی، ترجمۀ محمد رضا مصباح، چ دوم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  15. تفتازانی، عمر (۱۳۰۵ ق). شرح المقاصد، چ سنگی، استانبول: بی‌نا.
  16. تفتازانی، مسعودبن ‌عمر (1393). شرح العقاید النسفیه، چ اول، ناشر امام ربانی: بی‌نا.
  17. جرجانی (۱۳۲۵ ق). شرح المواقف، به کوشش محمد بدرالدین نعسانی، قاهره: بی‌نا.
  18. جوهری، ابونصر، اسماعیل‌بن حماد (1410 ق). الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، لبنان: دارالعلم للملایین.
  19. حکیمی، محمد رضا (آذر 1380). «عقل خودبنیاد دینی»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 21.
  20. رازی، محمد فخرالدین (۱۳۳۹). لباب الاشارات، بی‌جا، بی‌نا.
  21. ـــــــــــــــــــ (۱۳۳۹). لباب الاشارات، همراه التنبیهات و الاشارات ابن‌سینا، به کوشش محمود شهابی، تهران، بی‌نا.
  22. ـــــــــــــــــــ (۱۴۱۱ ق). کتاب المحصل، چ اول، قاهره: دارالتراث.
  23. ـــــــــــــــــــ (1420 ق). التفسیر الکبیر، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
  24. ـــــــــــــــــــ (2002 م). الاربعین فی اصول الدین، چ اول، بیروت: دارالحیل.
  25. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد (1412 ق). مفردات ألفاظ القرآن، چ اول، دمشق: نشر دارالعلم الدار الشامیه.
  26. ربانی گلپایگانی، علی (1377). فرق و مذاهب کلامی، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
  27. ـــــــــــــــــــ (۱۳۸۳). کلام تطبیقی، چ اول، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
  28. ـــــــــــــــــــ (۱۴۱۲ ق). الکلام المقارن، چ اول، قم: دفتر نمایندۀ ولی فقیه در امور اهل سنت بلوچستان.
  29. سبحانی، جعفر (۱۴۲۱ ق). بحوث فی الملل و النحل، چ دوم، قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم.
  30. شریف، میرمحمد (1362). تاریخ فلسفه در اسلام، ترجمۀ نصرالله پورجوادی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  31. شهرستانی، عبدالکریم (۱۳۹۵ ق). الملل و النحل، به کوشش محمد کیلانی، بیروت: دارالمعرفه.
  32. ـــــــــــــــــــــ (بی‌تا). نهایه الاقدام فی علم الکلام، آلفرد جیوم، بی‌جا، بی‌نا.
  33. طریحی، فخرالدین‌بن محمد (1375). مجمع البحرین و مطلع النیرین، تهران: انتشارات مرتضوی.
  34. غزالی، محمدبن محمد (1332). المستصفی من علم الاصول، مصر: ناشر بولاق.
  35. ــــــــــــــــــــ (1382). کیمیای سعادت، کوشش حسین خدیو جم،‌ تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  36. ــــــــــــــــــــ (1386). احیاء العلوم الدین، ترجمۀ مؤیدالدین محمد خوارزمی، کوشش حسین خدیو جم، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
  37. ــــــــــــــــــــ (۱۳۹۰). المنقذ من ظلال، ترجمۀ سید ناصر طباطبایی، چ اول، قم: انتشارات مولی.
  38. فاخوری، حنا و خلیل جر (1393). تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ترجمۀ عبدالحمید آیتی، ایران: انتشارات علمی فرهنگی.
  39. فخر رازی، محمدبن عمر (1418 ق). المباحت المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات، بیروت: دارالکتاب العربی.
  40. ـــــــــــــــــــــــــ (1382). چهارده رساله،‌ ترجمۀ سید محمد باقر سبزواری، ایران: دانشگاه تهران.
  41. ـــــــــــــــــــــــــ (۱۳۴۱). البراهین، به کوشش محمد باقر سبزواری، تهران: دانشگاه تهران.
  42. ـــــــــــــــــــــــــ (۱۴۱۱ ق). المباحث المشرقیة، قم: بیدار.
  43. فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی (1425 ق). الشافی فی العقائد و الاخلاق و الاحکام، تهران: داراللوح المحفوظ.
  44. فیومی، محمد ابراهیم (1423 ق). الشیعه العربیه و الزیدیه، قاهره: دارالفکر العربی.
  45. قوشجی، علی (بی‌تا). شرح تجرید الاعتقاد، چ سنگی.
  46. کربن، هانری (1396). تاریخ فلسفۀ اسلامی، ترجمۀ جواد طباطبایی، چ سوم، تهران: انتشارات مینوی خرد.
  47. کلاتی، یوسف (۱۹۷۷). لباب العقول، به کوشش فوقیه حسین محمود، قاهره: بی‌نا.
  48. کلینی، محمدبن یعقوب‌بن اسحاق (۱۳۶۳). الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  49. لاهیجی، عبدالرزاق (۱۳۷۲). گوهر مراد، به کوشش زین‌العابدین قربانی، تهران: کنگرۀ بزرگداشت لاهیجی.
  50. مبارک، زکی (‌1942). الاخلاق عند الغزالی، القاهره: دارالشعب.
  51. مجلسی، محمد باقر (بی‌تا). مرآه العقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، تصحیح هاشم رسولی،‌ تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  52. مرتضی، مطهری (1371). آشنایی با علوم اسلامی، تهران: انتشارات صدرا.
  53. مصطفوی، حسن (1430 ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، نشر آثار المصطفوی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  54. معروف‌الحسنی، هاشم (1371). شیعه در برابر معتزله و اشاعره، مشهد: آستان قدس رضوی.
  55. نراقی، محمد مهدی (بی‌تا). جامع السعادات، بیروت: مؤسسۀ الاعلمی للمطبوعات.