خدا و تصادف تکاملی؛ ناساز یا همساز؟

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه علمی منطق فهم دین، پژوهشکدۀ حکمت و دین‌پژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، قم، ایران

10.22059/jpht.2022.349861.1005930

چکیده

از دعاوی مهم طبیعت‌گرایان تکاملی و سردمداران الحاد جدید، ناسازی نظریۀ تکامل با نقش هدایت‌گرانۀ الهی در فرایند پیدایش حیات و تنوعات زیستی و پایان علمی نظریۀ فرگشتی برای خداباوری است. دستاویز اساسی این گروه مسئلۀ شانس یا تصادف، و جایگاه آن در فرایند تطورات زیستی است. مقالۀ پیش رو بر آن است تا فارغ از درستی یا نادرستی اصل نظریۀ تکامل، با کاوش در معنا و کاربردهای متعدد مفهوم تصادف در زیست‌شناسی، نسبت منطقی آن با نقش‌آفرینی خداوند در این زمینه را بررسی کند. روش تحقیق در مقام گردآوری اسنادی و کتابخانه‌ای و در مقام داوری عقلی تحلیلی است. ماحصل تحقیق این است که هیچ‌یک از کاربردهای رایج واژۀ شانس و تصادف در زیست‌شناسی و به‌طور خاص در نظریۀ تکامل، تعارضی با نقش‌آفرینی خدا در آن ندارد و آنچه می‌تواند چنین تعارضی را پدید آورد، مفهوم فلسفی تصادف است. همچنین برخی نگره‌های حداکثری در تبیین تصادف فرگشتی که هیچ‌گونه پشتوانة علمی هم ندارد، تنها می‌تواند به محدودیت نقش خدا در این زمینه، نه انکار کامل آن، دلالت کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. باربور، ایان (1393). علم و دین، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، چ نهم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  2. باربور، ایان (1392). دین و علم، ترجمة پیروز فطورچی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
  3. داروین، چارلز (1380). منشأ انواع، ترجمة نورالدین فرهیخته، تهران: زرین.
  4. دنتون، مایکل (1399). تکامل نظریه‌ای همچنان در بحران، ترجمة زینب خدایی، تهران: پارسیک.
  5. ریس، جین؛ جکسون، رابرت؛اوری،‌ لیزا؛ مینورسکای، پتر؛ کاین، مایکل؛ واسرمن، استفن؛  (1392). بیولوژی کمپبل، ترجمة خانۀ زیست‌شناسی، تهران: خانۀ زیست‌شناسی.
  6. سبزواری، هادی‌بن‌مهدی (1362). شرح المنظومة (تعلیقات حسن‌زاده)، ج2، تهران: ناب.
  7. سعدی، مریم؛ رسولی‌پور، رسول؛ جوادی، محسن (1397). «تکامل، خلقت و خداباوری، و مواضع اندیشمندان مسلمان، تحلیل و بررسی آرای جیمز کلارک»، حکمت معاصر، سال نهم، ش 2، ص155ـ133.
  8. سوییتمن، برندن (1399). تکامل، تصادف، خدا، ترجمة علی شهبازی، قم: طه.
  9. شپیرو، جیمز (1400). تکامل در قرن بیست‌ویکم، ترجمة سلاله امینیان، تهران: پارسیک.
  10. الشیرازی، صدرالدین محمدبن ابراهیم (صدرالمتألهین) (1981). الحکمةالمتعالیة فی‌الاسفار العقلیة الاربعة، ج2، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
  11. طباطبایی، سید فخرالدین (1397). «تصادف داروینی و جهش ژنتیکی از نگاه فلسفه اسلامی»، فصلنامۀ حکمت اسلامی، پیاپی 18، ص 81 -57.
  12. مایر، ارنست (بی‌تا). تکامل چیست؟ ترجمة سلامت رنجبر، (بی­جا) انتشارات خاوران فرانسه و فروغ آلمان.
  13. مشکی‌باف مقدم، فاطمه؛ رامین، فرح (1399). «خوانش ارسطویی از مفهوم شانس در نظریة تکامل داروین»، جاویدان خرد، ش 38، ص 340ـ313.
  14. نوبل، دنیس (1400). رقص با آوای حیات، نظریۀ نسبیت در زیست‌شناسی، ترجمة امیرحسین لطیفی، تهران: پارسیک.
  15. Al-Shirazi, Sadr al-Din Muhammad ibn Ibrahim (Sadr al-Mutalahin) (1981). Al-Hikama al-Ta’aliya fi al-Asfar al-Aqliyyah al-Arabah, Vol. 2, Beirut: Dar al-Hayya al-Trath al-Arabi.(in Persian)
  16. Ashton, John (ed) (2001). In Six Days (Green Forrest, AZ: Master Books).
  17. Barbour, Ian (2013). Science and Religion, translated by Bahauddin Khorramshahi, Tehran: Academic Publishing Center, 9th edition.(in Persian)
  18. Barbour, Ian (1392). Religion and Science, translated by Pirouz Fatourchi, Tehran: Research Institute of Islamic Culture and Thought.(in Persian)
  19. . Behe, Michael. (1996). Darwin,s Black Box: the biochemical challenge to Evolution, New York: Free Press.
  20. Bock, Walter J. (1981). "Reviewed Work: The Evolutionary Synthesis. Perspectives on the Unification of Biology" .The Auk. McLean, VA: American Ornithologists' Union, (3) 98, 644-646.
  21. Carlson, Richard (ed). (2000). Science and Christianity: Four Views, Downers Grove, IL: InterVarsity:19-51.
  22. Moreland, J. ; Reynolds, Mark. (eds.). (1999). Three views on Creation and Evolution, Grand Rapids, MI:Zondervan.
  23. Clark, Kelly James. (2014). Religion and the Sciences of Origins: Historical discussions, Palgrave Mcmillan, New York: NY 10010.
  24. Coyne, J. A. (2009). Why Evolution is True, New York: Viking Penguine.
  25. Darwin, Charles (1958). Autobiography, London: Collins.
  26. Darwin, Charles (1987). Charles Darwin's Notebooks 1836-1844, Edited by P. Barrett, Sandra Herbert, David Kohn, and Sidney Smith, Cambridge University Press.
  27. Darwin, Charles (1380). The origin of types, translated by Nooruddin Farhikhta, Tehran: Zarin(in persian)
  28. Darwin, Francis, (1887). Life and Letters of Charles Darwin, including an autobiographical chapter, London: John Murray, Vol. II.
  29. Darwin, Francis, (1887), Life and Letters of Charles Darwin, (New York: D. Appleton & Co.), Vol. I.
  30. Davies, Paul (1988). The Cosmic Blueprint, New York: Simonand Schuster.
  31. Dawkins, Richard (1976). The Selfish Gene, 2nd Oxford University Press.
  32. Dawkins, Richard (1996). Climbing Mount Improbable, New York: Norton publication. A.
  33. Dawkins, Richard (1996). The Blind Watchmaker: Why the Evidence of Evolution Reveals a Universe without Design; New York: Norton publication, B.
  34. Denton, Michael (2019). Theoretical evolution is still in crisis, translated by Zainab Khodayi, Tehran: Parsik.(in persian)
  35. Dietrich, Michael R. (1998). “Paradox and Persuasion: Negotiating the Place of Molecular Evolution within Evolutionary Biology”. Journal of the History of Biology, Vol.31, No.1, pp.85–111. doi:10.1023/A:1004257523100. PMID 11619919.
  36. Eiseley, Loren C. (1985). Darween Century, New York: Doubleday Co.
  37. Felsenstein J. (1981). “Evolutionary trees from DNA sequences: a maximum likelihood approach”, Journal of Molecular Evolution, Vol.17, No. 6, pp. 368–376.
  38. Futuyma, Douglas J. (1998). Evolutionary Biology, Third Edition, Sunderland, Ma: Sinauer Associates.
  39. Gigerenzer, G. (1989). The Empire of Chance: How Probability Changed Science and Everyday Life, Ideas in Context, Cambridge: Cambridge University Press.
  40. Griffiths, James P. (2007) .Creation days and Orthodox Jewish tradition", Creation, Vol.26, No.2, pp.53-55.
  41. Haught, J. F. (2004). Darwin, Design and Divine Providence. In book: Debating Design, Cambridge University Press.
  42. Historical Resources (2009). "Darwin Correspondence Project", http://www.darwinproject.ac.uk/religion-historical-resourcesبایگانی‌شده در ۴ مه ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine. Retrieved 2009-12-14.
  43. Johnson, Curtis (2015). Darwin's Dice, the Idea of Chance in the Thought of Charles Darwin, Oxford University Press.
  44. Jukes TH & Cantor CR. (1969). Evolution of Protein Molecules, New York: Academic Press: 21–132.
  45. Kauffman, S. A. (1993). The Origins of Order: Self-Organization and Selection in Evolution, Oxford University Press.
  46. Klarck, James Kelly (2014). Religion and Sciences of Origins: Historical and Contemporary Discussion; Palgrave Mcmillan, New York: NY 10010.
  47. Noble, Dennis (1400). Dancing with the sound of life, the theory of relativity in biology, translated by Amir Hossein Latifi, Tehran: Parsik Publishing House.(in persian)
  48. Mayr, Ernst. (2002). What Evolution Is, Basic Books, Phoenix, Great Britain.
  49. Mayer, Ernst (beta). What is evolution? Translated by Salamat Ranjbar, Khavaran Publishing House, France and Forough, Germany.(in persian)
  50. McMullin, Ernan, (ed.). (2007). Evolution and Creation, (South Bend, In: University of Notre Harper.
  51. Meshkibaf Moghadam, Fatemeh; Ramin, Farah (2019). “Aristotelian reading of the concept of chance in Darwin's theory of evolution”, Javidan Khord, No. 38, pp. 340-313.(in Persian)
  52. Peacocke, Arthur (2004). Evolution The Disguised Friend Of Faith?, Tempelton.
  53. Rosenberg, Alex (2006). Darwinian Reductionism: Or, How to Stop Worrying and Love Molecular Biology, Chicago.
  54. Saadi, Maryam; Rasulipour, Rasul; Javadi, Mohsen (2017). “Evolution, creation and belief in God, and positions of Muslim thinkers, analysis and review of James Clark's opinions”, modern wisdom, 9th year, 2nd issue, pp. 155-133.(in Persian)
  55. Sabzevari, Hadi bin Mahdi, Sharh al-Musawa (Taliqat Hassanzadeh), Vol. 2, Tehran: Nab Publishing House, 1362.(in persian)
  56. Sarkar, Saotra (2007). Daubting Darwin: Creationist Design on Evolution, Blackwell.
  57. Scott, Eugenie (1999). “The Creation/Evolution Continuum, Scott Eugenie”, NCSE Reports, Vol. 19, No. 4, pp. 16-17, 23-25.
  58. Shapiro, James (1400). Evolution in the 21st century, translated by Salaleh Aminian, Tehran: Parsik.(in Persian)
  59. Sweetman, Brendan (2015). Evolution, Chance and God: Understanding the Relationship Between Evolution and Religion, Bloomsbury.
  60. Reiss, Jane; Urry, Lisa A.; Cain, Michael; Wasserman, Steven A.;  Minorsky, Peter V.;  Jackson, Robert B.; (2012). Campbell's Biology, translated by House of Biology, Tehran: House of Biology.(in Persian)
  61. Sweetman, Brendan (2019). Evolution, coincidence, God, translated by Ali Shahbazi, Qom: Taha.(in persian)
  62. Swinburne, Richard (1996). Is there A God?, New York: Oxford U.P.
  63. Tabatabaei, Seyyed Fakhreddin (2017). “Darwinian coincidence and genetic mutation from the perspective of Islamic philosophy”, Islamic Wisdom Quarterly, 18, pp. 57-81.(in persian)
  64. Ward, Kieth (1988). God, Chance and Necessity, England: Oneworld Pulications.
  65. Ward, Kieth (2008). The Big Questions in science and Religion, West Conshohocken, PA: Tempelton Press.