نسبت صادر اول با مخلوقات عالم از منظر شیخ‌ اشراق با تأکید بر تناظر مفهوم فیزیکی و متافیزیکی نور

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

بی‌تردید شیخ ‌اشراق بزرگ‌ترین حکیم نوری در عرصه و قلمرو اندیشۀ اسلامی است. درک عمیق او از حِکم نوری قرآن و نیز تکیه بر حکمت نوری ایران باستان، جریان نوافلاطونی و همچنین تأثیر از حکمة‌المشرقیینِ حکمای بلندمرتبه‌ای چون ابن‌سینا، نظام منسجم و بسیار فکورانه‌ای از نور در تاریخ حکمت و فلسفۀ اسلامی به‌جای گذاشت که نه پیش از او سابقه‌ای داشت و نه پس از او. در این مقاله با محوریت صادر اول در نظام فکری شیخ اشراق، نخست به بررسی تناظر میان نور در مفهوم فیزیکی خود با معنای متافیزیکی آن پرداخته‌ایم و سپس بیان و شرح ابعاد نسبت صادر اول با موجودات و مخلوقات عالم من‌جمله نسبت ربوبیت، حُبّی، معادی و مشکات در جهان‌بینی شیخ اشراق را هدف قرار داده‌ایم. مسئلۀ اصلی تحقیق کاهش فاصلۀ میان محسوس و معقول یا نور محسوس و نور معقول است. از همین رو سعی شده‌ است که بحث، از مفهوم فیزیکی نور آغاز شود و در حقیقت با شرح این معناست که در حکمت اشراقی ظاهر، مقابل باطن نیست. فیزیک در تقابل با متافیزیک نیست، بلکه آخرین سطح ظهور باطن یا امر متافیزیکی است. در نظام مراتب نوری شیخ اشراق، هستی، وجود واحدی است که گرچه در مراتب، سیر نزولی دارد، در این فرآیند هرگز حقیقت نوری خویش را از دست نمی‌دهد.

کلیدواژه‌ها


  1. قرآن مبین (1387). ترجمۀ الهی قمشه‌ای، مؤسسۀ فرهنگی المقربون، تهران: شمارۀ ثبت 14014.
  2. انصاری، محمدباقر (1384). خطابۀ غدیر، تهران: انتشارات تک.
  3. سهروردی، شهاب‌الدین یحیی (1372). مجموعۀ مصنفات شیخ ‌اشراق، جلد 2، بخش حکمه‌الاشراق، مصحح نجفقلی حبیبی، تهران: نشر پژوهشگاه.
  4. _________ (1358). انواریه، ترجمه و شرح محمد شریف نظام‌الدین احمدبن الهروی، تهران: امیرکبیر.
  5. _________ (1383). شرح اعتقادالحکماء از سهروردی، به کوشش فریدالدین رادمهر، تهران: نشرو پژوهش‌فرزان روز.
  6. _________ (1379). هیاکل النور، شرح فارسی عهد آلب‌مظفر، تصحیح محمد کریم زنجانی اصل، تهران: نشر نقطه.
  7. _________ (1382). لغت موران، تهران: انتشارات مولی.
  8. _________ (1358). حکمه‌الاشراق، شرح هروی، تهران: امیرکبیر.
  9. کربن، هانری (1382). روابطِ حکمت اشراق و فلسفۀ ایران باستان، گزارش احمد فردید و عبدالحمید گلشن، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
  10. _________ (1384). بن‌مایه‌های آیین زرتشت در اندیشه‌های سهروردی، ترجمۀ محمود بهفروزی، تهران: جامی.
  11. _________ (1374). چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی، تحقیق و ترجمه بر پایۀ متن فرانسوی دکتر انشاءالله رحمتی.
  12. یثربی، یحیی (1386). حکمت اشراق سهروردی، چ دوم، قم: مؤسسۀ بوستان کتاب، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه.